Ý tưởng quy hoạch 'thành phố sống 3 chung'

Bước sang thế kỷ XXI, thế giới đang thay đổi với tốc độ và mức độ biến động chưa từng có. Biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, dịch bệnh toàn cầu, khủng hoảng năng lượng, đứt gãy chuỗi cung ứng, an ninh mạng và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang làm lung lay nhiều giả định nền tảng của tư duy quy hoạch truyền thống. Trong bối cảnh đó, các địa phương của Việt Nam đứng trước một yêu cầu lịch sử mới.

Một tỉnh (thành phố) không thể tiếp tục chỉ phát triển theo mô hình mở rộng không gian đô thị, gia tăng mật độ xây dựng và tối ưu hóa tăng trưởng ngắn hạn. Quy hoạch chung của một tỉnh (thành phố) với tầm nhìn 50 năm cần trở thành kiến trúc tổng thể của năng lực chống chịu đô thị, hệ điều hành phát triển dài hạn của thành phố và nền tảng tổ chức đồng thời không gian vật lý, không gian số và không gian sinh thái. Đây chính là tinh thần cốt lõi của ý tưởng “Thành phố Sống 3 chung: sống chung với nước; sống chung với các cú sốc và sống chung với AI”.

Nếu trước đây đô thị cố gắng kiểm soát tự nhiên, cố gắng tối ưu tuyệt đối và cố gắng tạo ra những cấu trúc ổn định cố định trong nhiều thập kỷ, thì nay đô thị phải chấp nhận rằng biến động là trạng thái bình thường của tương lai. Vì vậy, năng lực quan trọng nhất của một thành phố không còn chỉ là tốc độ tăng trưởng, mà là năng lực thích ứng dài hạn. Đó là khả năng tồn tại trước các cú sốc, khả năng phục hồi sau khủng hoảng, khả năng duy trì vận hành khi hạ tầng bị gián đoạn và khả năng tự điều chỉnh khi bối cảnh kinh tế - xã hội - công nghệ thay đổi nhanh chóng. Điều này đòi hỏi quy hoạch phải thay đổi vai trò. Quy hoạch không còn chỉ phân chia đất đai thành các ô chức năng đóng kín, mà phải trở thành một hệ điều hành mở, linh hoạt và có khả năng cập nhật theo dữ liệu thời gian thực.

Từ góc nhìn đó, mô hình “Thành phố sống chung với  nước” trở thành nền tảng đầu tiên của tư duy quy hoạch mới. Trong nhiều năm, không ít đô thị phát triển theo hướng bê tông hóa mạnh, san lấp tự nhiên, thoát nước càng nhanh càng tốt và xem nước như một yếu tố cần loại bỏ khỏi đô thị. Nhưng thực tế đang chứng minh rằng tư duy “chống nước” ngày càng bộc lộ nhiều giới hạn. Khi mưa cực đoan gia tăng, triều cường mạnh hơn và biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, những đô thị thiếu không gian hấp thụ nước sẽ ngày càng dễ tổn thương.

Các thành phố lớn vì vậy cần chuyển sang mô hình Đô thị Sponge City, Đô thị cộng sinh sinh thái. Trong mô hình này, nước không còn bị xem là “kẻ thù của đô thị”, mà trở thành một phần của cấu trúc đô thị. Núi, rừng, sông, hồ, biển và các hành lang sinh thái không còn là các thành phần cảnh quan phụ trợ, mà phải trở thành “hạ tầng sống” của thành phố.

Quy hoạch cần bảo vệ hành lang thoát lũ, hành lang gió biển, vùng hấp thụ nước và các hành lang sinh thái như bảo vệ chính khả năng tồn tại dài hạn của đô thị. Ý tưởng “Thành phố ngàn hồ” vì vậy cần được nhìn nhận lại ở tầm chiến lược mới. Hồ không chỉ để làm đẹp hay tạo cảnh quan, mà còn là hạ tầng điều tiết nước, chống ngập, giảm nhiệt đô thị, dự trữ nước và tạo sinh thái.

Một hệ thống hồ điều tiết liên hoàn, hồ ngầm, công viên ngập nước và quảng trường chứa nước có thể trở thành “bộ giảm xóc khí hậu” cho toàn thành phố. Đô thị ven sông và ven biển cũng cần thay đổi cách tiếp cận: giảm kè cứng tuyệt đối, hạn chế san lấp quá mức, mở rộng bờ sinh thái, tạo vùng đệm nước và phát triển công viên ven sông - ven biển thích ứng khí hậu.

Song song với sống chung với nước, các tỉnh (thành phố) cũng phải chuẩn bị để sống chung với các cú sốc nhân tai, thiên tai. Hay nói cách khác mô hình “Thành phố sống chung với các cú sốc” là điều đáng quan tâm trong quy hoạch chung sắp tới! Thế kỷ XXI sẽ không chỉ là thế kỷ của cạnh tranh phát triển, mà còn là thế kỷ của các khủng hoảng nối tiếp nhau. Bão cực đoan, ngập lụt, dịch bệnh, khủng hoảng năng lượng, an ninh mạng, đứt gãy logistics và các cú sốc lao động do AI gây ra có thể xuất hiện với tần suất ngày càng lớn. Điều đó có nghĩa rằng một đô thị phụ thuộc quá mức vào một lõi trung tâm duy nhất sẽ ngày càng dễ tổn thương. 
Vì vậy, các thành phố lớn cần chuyển mạnh sang mô hình đô thị đa trung tâm, phân tán rủi ro và tăng năng lực chống chịu vùng. Các cực phát triển không chỉ có vai trò giãn dân hay mở rộng đô thị, mà còn phải trở thành các trung tâm dự phòng chiến lược cho toàn thành phố. Mỗi khu vực cần được thiết kế theo tư duy “Micro Resilience” - chống chịu cấp khu vực - với năng lượng cục bộ, nước cục bộ, dữ liệu dự phòng, logistics dự phòng và hạ tầng ứng phó khẩn cấp tối thiểu. Điều này kéo theo yêu cầu xây dựng hạ tầng kép và hạ tầng dự phòng.

Thành phố tương lai không thể phụ thuộc vào một hệ thống duy nhất. Điện lưới cần đi cùng năng lượng tái tạo; cáp quang cần đi cùng vệ tinh; giao thông mặt đất cần kết hợp giao thông ngầm và giao thông thủy; hồ điều tiết cần đi cùng hệ thống thoát nước ngầm. Không gian đô thị cũng phải đa chức năng và linh hoạt hơn. Không gian công cộng bình thường có thể trở thành nơi trú ẩn khi bão đến, trở thành vùng chứa nước khi ngập xảy ra, hoặc trở thành cơ sở y tế tạm thời khi có dịch bệnh.

Trí tuệ nhân tạo-AI đang làm thay đổi căn bản cách con người làm việc, học tập, di chuyển, sản xuất và quản trị. Vì vậy, AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang trở thành một lớp hạ tầng mới của đô thị hiện đại. Hay nói cách khác ý tưởng “Thành phố sống chung AI” là vấn đề lớn trong Quy hoạch và vận hành đô thị trong thời gian đến. Trong tương lai, dữ liệu sẽ có vai trò tương tự điện, nước hay giao thông. Một thành phố muốn vận hành hiệu quả cần có Urban Data Hub, trung tâm dữ liệu, mạng cảm biến, hạ tầng số đô thị và hệ thống dữ liệu thời gian thực.

Mỗi tuyến đường, hồ điều tiết, công trình, mạng điện và hệ thống thoát nước cần có một bản sao số để phục vụ mô phỏng thiên tai, quản lý giao thông, quản lý năng lượng và điều hành đô thị bằng dữ liệu. AI cũng sẽ làm thay đổi cấu trúc không gian đô thị. Nhu cầu văn phòng truyền thống có thể giảm; logistics tự động sẽ gia tăng; làm việc hybrid và học trực tuyến sẽ phổ biến hơn; kinh tế sáng tạo và đổi mới sáng tạo sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới…

Điều này đòi hỏi các thành phố lớn phải chuẩn bị các không gian linh hoạt hơn: AI hub, Innovation district, Startup ecosystem, Learning city và các trung tâm đổi mới sáng tạo gắn với đại học, công nghệ và dữ liệu. Tuy nhiên, đô thị AI không được phép trở thành đô thị vô cảm và phi nhân tính. Nếu chỉ chạy theo thuật toán và tối ưu hóa dữ liệu, thành phố có thể đánh mất bản sắc, sự riêng tư và tính cộng đồng. Vì vậy, quy hoạch của một thành phố lớn trong thời đại AI cần đặt con người ở vị trí trung tâm.

Công viên, quảng trường, không gian cộng đồng, nghệ thuật công cộng và văn hóa địa phương phải tiếp tục được bảo vệ như những “hạ tầng nhân văn” của đô thị tương lai. Kiến trúc chữa lành (Healing Architecture) là một trong các giải pháp cần nghiên cứu áp dụng…trong quy hoạch, thiết kế đô thị Đà Nẵng trong thời gian đến.

Để ý tưởng “Thành phố sống 3 chung” (TPS3C) trở thành hiện thực trong bối cảnh, tầm nhìn phát triển mới; từng địa phương cần chủ động  nghiên cứu đề xuất các cấp, cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành đồng bộ các Quy chuẩn, Tiêu chuẩn mới/đặc thù để các dự án liên quan có cơ sở lập quy hoạch, thiết kế, thi công và vận hành theo đúng ý tưởng, mục đích, yêu cầu mà TPS3C đã đề ra.