Khoa học - Công nghệ
19/11/2026 13:04Bản sao số cho công trình xanh: Tiết kiệm năng lượng phải được đo trong vận hành
Nhóm nghiên cứu SIGMA (Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh) cho rằng bản sao số (Digital Twin) kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) là cách biến dữ liệu ấy thành mức tiết kiệm kiểm chứng được, và nên bắt đầu từ bệnh viện, trụ sở công.
Theo Báo cáo hiện trạng toàn cầu về nhà ở và xây dựng 2025 - 2026 do Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) công bố tháng 5/2026, năm 2024 ngành nhà ở và xây dựng chiếm 28% tiêu thụ năng lượng toàn cầu; phát thải từ vận hành các tòa nhà tăng 1%, lên 9,9 tỷ tấn CO2. Xét theo vòng đời, một tổng quan đăng trên tạp chí Renewable and Sustainable Energy Reviews năm 2011 cho thấy riêng giai đoạn vận hành đã chiếm hơn 50% phát thải khí nhà kính và 80 - 85% năng lượng tiêu thụ của công trình.
Ở Việt Nam, theo Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), khoảng 30% điện năng tiêu thụ năm 2019 thuộc về nhà ở và tòa nhà thương mại. Việt Nam đã cam kết tại COP26 đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu của ngành Xây dựng ban hành theo Quyết định số 385/QĐ-BXD năm 2022 đặt mục tiêu đến năm 2030, lĩnh vực đầu tư xây dựng, vận hành nhà ở chung cư giảm ít nhất 25% lượng phát thải khí nhà kính so với năm 2020; đến năm 2050, trên 50% công trình có vốn đầu tư công đạt tiêu chí công trình xanh.
Chứng nhận xanh mới là lời hứa ở khâu thiết kế
Thị trường công trình xanh đã lớn lên nhanh. Theo báo cáo tổng quan thị trường của IFC, tính đến ngày 30/6/2026, Việt Nam có 868 tòa nhà đạt chứng nhận xanh với khoảng 21,9 triệu m2 sàn; Bộ Xây dựng (tháng 7/2026) cho biết cả nước có hơn 828 công trình đạt chứng nhận xanh. Tháng 7/2026, trụ sở làm việc mới của Tỉnh ủy, Đoàn Đại biểu Quốc hội, HĐND và UBND tỉnh Khánh Hòa trở thành công trình trụ sở cấp tỉnh đầu tiên của Việt Nam đạt chứng nhận EDGE Advanced; theo kết quả đánh giá chứng nhận, công trình dự kiến giảm 45% năng lượng và 43% lượng nước tiêu thụ.
Chữ “dự kiến” ấy là điểm mấu chốt. Nhiều chứng nhận xanh được đánh giá từ giai đoạn thiết kế; mức tiết kiệm có thành hiện thực hay không còn phụ thuộc vào cách tòa nhà được vận hành mỗi ngày, từ nhiệt độ cài đặt của điều hòa, lịch bật tắt chiếu sáng, đến tình trạng bảo dưỡng của bơm, quạt, thang máy. Muốn biết lời hứa thiết kế có được giữ, phải đo trong vận hành, và đo đủ chi tiết để biết điện đang đi vào đâu.
Luật mới đòi đo đếm, tức là đòi dữ liệu
Khung pháp lý đang dịch chuyển đúng theo hướng đó. Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi (Luật số 77/2025/QH15), được Quốc hội thông qua ngày 18/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, yêu cầu các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm duy trì hệ thống đo đếm đáp ứng tiêu chuẩn, bảo đảm tính chính xác của số liệu để theo dõi, giám sát tình trạng sử dụng năng lượng, đồng thời lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Theo Nghị định số 30/2026/NĐ-CP ngày 21/1/2026, các công trình dùng làm trụ sở, văn phòng, nhà ở, cơ sở giáo dục, y tế có tổng tiêu thụ năng lượng từ 500 tấn dầu tương đương (TOE) mỗi năm trở lên thuộc diện cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm.
Ngày 30/7/2026, Bộ Xây dựng ban hành Thông tư số 61/2026/TT-BXD kèm theo QCVN 04-3:2026/BXD, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về công trình xây dựng sử dụng năng lượng hiệu quả, có hiệu lực từ ngày 1/2/2027, thay cho quy chuẩn ban hành năm 2017. Quy chuẩn áp dụng cho văn phòng, khách sạn, bệnh viện, trường học, trung tâm thương mại và nhà chung cư có tổng diện tích sàn từ 2.500 m2 trở lên.
Đáng chú ý, quy chuẩn yêu cầu công trình phải có thiết bị (công tơ điện) đo đếm tiêu thụ năng lượng theo thời gian; chủ sở hữu hoặc người quản lý tự thu thập dữ liệu tiêu thụ năng lượng hằng năm; sau 12 tháng khai thác, sử dụng liên tục và đầy đủ theo công năng phải xác định chỉ số hiệu quả năng lượng của công trình theo TCVN 13472:2022.
Trước mắt, thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, Bộ Công Thương đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng trong năm 2026, và hằng năm có khoảng 10% cơ quan công sở trên cả nước sử dụng điện mặt trời mái nhà.
Như vậy, công tơ theo thời gian, số liệu tiêu thụ hằng năm và chỉ số hiệu quả năng lượng sẽ sớm trở thành nghĩa vụ của hàng nghìn công trình. Câu hỏi tiếp theo là số liệu đó được dùng để làm gì ngoài việc lập báo cáo.
Bệnh viện, trụ sở: nơi điều hòa và đèn hiếm khi được tắt
Bệnh viện là loại công trình tiêu thụ năng lượng điển hình. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA), các công trình y tế chỉ chiếm 4% diện tích sàn của nhà thương mại nước này nhưng chiếm khoảng 9% năng lượng tiêu thụ của khối nhà thương mại.
Ở Việt Nam, một khảo sát tại 3 bệnh viện ở Hà Nội đăng trên Tạp chí Vật liệu và Xây dựng năm 2024 ghi nhận các bệnh viện đã dùng đèn tiết kiệm năng lượng, ưu tiên chiếu sáng và thông gió tự nhiên, nhưng các tác giả khuyến nghị cần lắp nhiều công tơ điện ở các khu vực khác nhau, bảo trì thường xuyên các hệ thống kỹ thuật và kiểm toán năng lượng ba năm một lần.
Câu chuyện vận hành tiết kiệm cũng đã được đặt ra ngay trong ngành y tế. Ngày 15/7/2026, Hội thảo “Công trình thông minh, vận hành tiết kiệm” được tổ chức tại Hội trường Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh, với các chuyên đề về giải pháp cho công trình, trong đó có ứng dụng hệ thống năng lượng mặt trời. PGS.TS. Đặng Xuân Trường và KS. Trần Vũ Văn Hoà, Trưởng và Phó Trưởng Nhóm nghiên cứu SIGMA, có mặt tại hội thảo.
Bản sao số: đo, dự báo, điều khiển
Bản sao số của một tòa nhà là mô hình số của chính công trình đó, gồm hình học, vật liệu và toàn bộ thiết bị kỹ thuật, được cập nhật liên tục bằng dữ liệu đo và chạy song song với tòa nhà thật. Hệ thống gồm bốn lớp (Hình 1).
Lớp dữ liệu gồm mô hình thông tin công trình (BIM) hoàn công, số đo của công tơ điện theo từng hệ thống, cảm biến nhiệt độ, độ ẩm, nồng độ CO2, số người sử dụng, cùng dữ liệu thời tiết và sản lượng điện mặt trời mái nhà. Lớp mô hình gồm mô hình năng lượng mô phỏng điều hòa, chiếu sáng, thông gió, bơm, thang máy, và mô hình AI dự báo phụ tải theo giờ, phát hiện lãng phí, phát hiện thiết bị chạy bất thường.
Lớp sản phẩm trả về lệnh điều khiển tối ưu, kế hoạch bảo trì dự đoán và báo cáo năng lượng, phát thải thực tế. Người nhận là ban quản lý tòa nhà, người sử dụng công trình và cơ quan quản lý.

Hiệu quả của các thành phần này đã có bằng chứng. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhờ bộ điều nhiệt thông minh, chiếu sáng thông minh và các công cụ số khác, tòa nhà có thể giảm 10% năng lượng sử dụng khi dùng dữ liệu thời gian thực để cải thiện hiệu quả vận hành.
Trong báo cáo Năng lượng và AI năm 2025, IEA ước tính nếu nhân rộng, các giải pháp AI hiện có trong tòa nhà có thể tiết kiệm khoảng 300 TWh điện trên toàn cầu, tương đương sản lượng điện hằng năm của Australia và New Zealand cộng lại; rào cản chính là quyền sở hữu tòa nhà bị phân mảnh, mức số hóa thấp và thiếu cơ chế khuyến khích.
Một chương trình của Phòng thí nghiệm quốc gia Lawrence Berkeley (Hoa Kỳ) với 104 tổ chức và 6.500 tòa nhà ghi nhận mức tiết kiệm năng lượng trung vị hằng năm là 3% với hệ thống thông tin năng lượng và 9% với phần mềm phát hiện, chẩn đoán lỗi thiết bị.
Các con số cũng cần được đọc thận trọng. Một tổng quan đăng trên tạp chí Applied Energy năm 2025 rà soát 104 công bố về thử nghiệm thực địa của các phương pháp điều khiển tòa nhà tiên tiến và nhận thấy 71% thử nghiệm dùng cách đánh giá có thể cho kết quả thiếu tin cậy; ở nhóm thử nghiệm được đánh giá tin cậy, mức tiết kiệm chi phí bình quân là 13% với tòa nhà thương mại và 16% với nhà ở. Nói cách khác, tiết kiệm bao nhiêu phải được đo và kiểm chứng trên chính công trình, không thể chỉ dựa vào con số quảng cáo của nhà cung cấp.
Ở khâu thiết bị, công nghệ cho công trình thông minh đã xuất hiện ngày càng nhiều tại các triển lãm chuyên ngành trong nước (Hình 2).

Nhóm nghiên cứu SIGMA: Muốn tiết kiệm phải đo được, muốn dùng phải tin được
Nhóm nghiên cứu SIGMA, do PGS.TS. Đặng Xuân Trường làm Trưởng nhóm và KS. Trần Vũ Văn Hoà làm Phó Trưởng nhóm, chưa có công bố về đo năng lượng của một tòa nhà cụ thể, nhưng đã có kết quả ở các lớp nền mà một bản sao số vận hành cần tới.
Về mô hình BIM, KS. Trần Vũ Văn Hoà là đồng tác giả bài tổng quan về thách thức và cơ hội khi áp dụng BIM trong quản lý dự án xây dựng (Engineering Journal, 2024), chỉ ra rằng kết hợp BIM với AI mở ra khả năng mới ở cả khâu thiết kế, thi công và bảo trì, nhưng việc áp dụng còn vướng rào cản về công nghệ, tổ chức và văn hóa, cần đồng thời đổi mới, đào tạo và cải cách chính sách.
Ông cũng là đồng tác giả báo cáo về vai trò của BIM và AI trong giảm sai sót, tối ưu hiệu quả dự án xây dựng, trình bày tại Hội nghị quốc tế ICBT Oxford 2024 (Đại học Oxford, Vương quốc Anh). Về số hóa công trình hiện hữu, ông là đồng chủ bằng độc quyền sáng chế về phương pháp mô hình hóa đối tượng bằng quét ba chiều, còn NCS.ThS. Trần Ngọc Huyền Trang, thành viên nhóm, đã công bố quy trình học sâu tách đường bao công trình từ ảnh thiết bị bay không người lái phục vụ chuyển đổi số đô thị tại TP. Hồ Chí Minh. Ở lớp quyết định, nhóm theo đuổi hướng quản lý tài sản hạ tầng trên nền BIM - GIS với mô hình dự báo xuống cấp để lập kế hoạch bảo trì, và hệ hỗ trợ ra quyết định dùng AI giải thích được.
“Phần lớn bệnh viện, trụ sở đang sử dụng được xây khi chưa có BIM. Không cần chờ công trình mới: quét ba chiều có thể dựng lại mô hình số của công trình hiện hữu, rồi gắn công tơ, cảm biến của từng hệ thống lên mô hình đó. Khi ấy, mỗi kilowatt giờ đều có địa chỉ”, KS. Trần Vũ Văn Hoà nói.
PGS.TS. Đặng Xuân Trường nhìn vấn đề từ phía người quản lý: “Chứng nhận xanh là lời hứa ở khâu thiết kế. Công trình có thực sự xanh hay không phải đo trong vận hành, tháng này qua tháng khác. Bản sao số đặt số đo thực bên cạnh con số thiết kế; chênh ở đâu, AI chỉ ra ở đó và giải thích vì sao”.
Từ góc nhìn đó, nhóm đề xuất một số việc để bản sao số vận hành sớm có hiệu quả. Thứ nhất, nên bắt đầu từ bệnh viện, trường học và trụ sở cơ quan nhà nước thuộc diện áp dụng QCVN 04-3:2026/BXD hoặc là cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, nơi việc đo đếm đã là nghĩa vụ và hóa đơn điện do ngân sách chi trả.
Thứ hai, công tơ cần được lắp theo từng hệ thống, như điều hòa, chiếu sáng, bơm, thang máy, chứ không chỉ một công tơ tổng, và dữ liệu đo nên được gắn vào mô hình BIM của công trình để biết điện tiêu thụ ở đâu, vào giờ nào. Thứ ba, mức tiết kiệm phải được đo và kiểm chứng độc lập, so với một đường cơ sở trước khi áp dụng giải pháp, trước khi được dùng để công bố hay nhân rộng.
Thứ tư, mô hình AI dùng trong vận hành phải giải thích được lý do của mỗi khuyến nghị, vì theo nhóm, ban quản lý tòa nhà chỉ làm theo máy khi hiểu vì sao máy đề xuất như vậy.
Thứ năm, dữ liệu vận hành nên quay lại phục vụ thiết kế: một cơ sở dữ liệu về suất tiêu thụ năng lượng thực tế theo từng loại công trình sẽ là căn cứ để hoàn thiện quy chuẩn và để chứng nhận xanh dựa trên số đo chứ không chỉ trên hồ sơ. Cuối cùng là con người, PGS.TS. Đặng Xuân Trường từng đề nghị đưa BIM, bản sao số và AI thành nội dung cốt lõi trong đào tạo kỹ sư xây dựng và hạ tầng, để chính đội ngũ vận hành làm chủ được công cụ (Hình 3).

Hai ông cũng nói rõ giới hạn: các kết quả của nhóm hiện ở lớp mô hình, dữ liệu và phương pháp; bước tiếp theo nhóm mong muốn là cùng một bệnh viện hoặc một trụ sở cơ quan tại TP. Hồ Chí Minh thí điểm bản sao số vận hành, đo trước và sau để biết công nghệ tiết kiệm được bao nhiêu trên chính công trình đó.
Bản sao số không làm cho một tòa nhà thiết kế kém trở thành công trình xanh, cũng không thay được việc bảo dưỡng thiết bị đúng hạn. Công nghệ này giúp mỗi quyết định vận hành dựa trên số đo thay vì thói quen, và giúp mức tiết kiệm được kiểm chứng thay vì ước đoán.
Từ hồ đập, hố đào sâu đến tòa nhà đang vận hành, loạt bài của Tạp chí Người Xây dựng cho thấy một điểm chung: số liệu quan trắc đã có hoặc sắp bắt buộc phải có; điều còn thiếu là công cụ để biến số liệu thành quyết định đúng lúc, và một khuôn khổ để những công cụ ấy được tin dùng.