Chuyên gia đề xuất quản trị đất đai theo 4 chức năng cốt lõi

Tại văn bản góp ý dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) phục vụ hội thảo do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Tổng hội Xây dựng Việt Nam và Hội Khoa học Đất Việt Nam tổ chức ngày 13/10/2026, PGS.TS Phạm Quang Hà, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Đất Việt Nam, đề xuất đổi mới quản trị đất đai theo bốn chức năng cơ bản, gắn với tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW.

Theo PGS.TS Phạm Quang Hà, đất không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là nền tảng của phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và duy trì cân bằng sinh thái. Vì vậy, hoàn thiện Luật Đất đai cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu quản lý quyền sử dụng đất sang quản trị tổng thể các chức năng của đất, gắn với yêu cầu phát triển bền vững.

Đất là nền tảng phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh

Theo chuyên gia, đất là không gian vật chất để bố trí dân cư, xây dựng kết cấu hạ tầng, phát triển đô thị, công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp, bảo tồn thiên nhiên và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Đây cũng là chức năng được pháp luật đất đai truyền thống chú trọng.

Tại Việt Nam, áp lực sử dụng đất ngày càng lớn do diện tích tự nhiên có hạn, dân số vượt 100 triệu người, khoảng ba phần tư diện tích là đồi núi, trong khi dân cư và hoạt động kinh tế tập trung chủ yếu tại các đồng bằng và vùng ven biển. Cạnh tranh giữa nhu cầu đất nông nghiệp, đất đô thị, đất công nghiệp và đất xây dựng hạ tầng vì thế ngày càng gia tăng.

Theo tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW, quy hoạch sử dụng đất cần được tích hợp, đồng bộ với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch không gian biển, quy hoạch lưu vực sông và quy hoạch bảo tồn thiên nhiên. Mục tiêu không chỉ dừng ở phân bổ diện tích đất hợp lý mà còn phải tối ưu hóa hiệu quả sử dụng lãnh thổ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo đảm an ninh quốc gia.

Gắn quản trị đất đai với tài nguyên nước và điều hòa khí hậu

Chức năng thứ hai là bảo đảm vòng tuần hoàn nước, duy trì mối quan hệ bền vững giữa đất và nước. Đất giữ vai trò quan trọng trong chu trình thủy văn thông qua khả năng thấm, giữ và lọc nước, bổ cập nước ngầm, điều hòa dòng chảy, góp phần giảm lũ, hạn chế hạn hán và duy trì nguồn nước cho hệ sinh thái, sản xuất nông nghiệp.

Tại Việt Nam, chức năng này càng có ý nghĩa trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, suy giảm nước ngầm tại Tây Nguyên, lũ quét và sạt lở ở miền núi, cũng như ngập úng đô thị do bề mặt đất bị bê tông hóa.

Do đó, PGS.TS Phạm Quang Hà cho rằng, việc sửa đổi Luật Đất đai cần chuyển từ quản lý đơn thuần diện tích sử dụng sang xem xét đồng thời mối quan hệ giữa đất và nước. Các quyết định chuyển mục đích sử dụng đất cần đánh giá tác động đến khả năng thấm nước, bổ cập nước ngầm và điều tiết dòng chảy. Đây là cơ sở để phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, thúc đẩy nông nghiệp sinh thái và bảo đảm an ninh nguồn nước.

Chức năng thứ ba là bảo đảm vòng tuần hoàn carbon và nitơ, góp phần điều hòa môi trường, giảm phát thải khí nhà kính. Đất là nơi lưu trữ lượng carbon lớn trong hệ sinh thái trên cạn, đồng thời diễn ra các quá trình sinh địa hóa ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ hoặc phát thải các khí như CO₂, CH₄ và N₂O.

Theo chuyên gia, chức năng này có ý nghĩa đối với mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, phát triển thị trường carbon và chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp của Việt Nam.

Vì vậy, bên cạnh các quy định về quyền sử dụng đất và quan hệ kinh tế liên quan, pháp luật đất đai cần từng bước bổ sung công cụ quản lý chất lượng đất, hàm lượng chất hữu cơ, trữ lượng carbon trong đất và lượng phát thải từ hoạt động sử dụng đất. Đây sẽ là cơ sở khoa học để phát triển tín chỉ carbon trong nông nghiệp, thúc đẩy nông nghiệp tái sinh và kinh tế tuần hoàn.

Việc thực hiện chức năng này cũng cần gắn với quản lý rừng đầu nguồn, rừng ngập mặn, bảo vệ các bể chứa carbon trong đất và tổ chức sản xuất theo hướng xanh, phát thải thấp.

Bảo vệ sức khỏe đất, bảo đảm an ninh lương thực

Chức năng thứ tư là cung cấp nước và dinh dưỡng cho cây trồng, duy trì môi trường sống của sinh vật, qua đó bảo đảm nguồn lực cho sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực.

Đất là môi trường sinh trưởng của thực vật, cung cấp nước, chất dinh dưỡng và nơi cư trú cho hệ vi sinh vật. Chất lượng đất có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, chất lượng nông sản và đa dạng sinh học.

Dù đạt nhiều thành tựu trong sản xuất nông nghiệp, Việt Nam vẫn có những khu vực đất bị suy giảm chất hữu cơ, chua hóa, mặn hóa, ô nhiễm hóa học và mất cân bằng dinh dưỡng. Thực trạng này cho thấy bảo vệ diện tích đất nông nghiệp là chưa đủ, mà cần chú trọng duy trì, phục hồi sức khỏe đất.

PGS.TS Phạm Quang Hà đề xuất Luật Đất đai (sửa đổi) mở rộng trọng tâm từ bảo vệ diện tích sang bảo vệ chất lượng đất, thông qua xây dựng hệ thống quan trắc sức khỏe đất quốc gia, khuyến khích phục hồi chất hữu cơ, tăng cường tuần hoàn sinh khối, hạn chế suy thoái và phục hồi hệ sinh thái đất. Qua đó, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và nâng cao tính bền vững của sản xuất nông nghiệp.

Chuyển từ quản lý quyền sử dụng sang quản trị các chức năng của đất

Từ bốn chức năng trên, PGS.TS Phạm Quang Hà cho rằng, Luật Đất đai trong giai đoạn mới cần được hoàn thiện theo hướng quản trị tích hợp. Theo đó, các quyết định về quy hoạch, giao đất, thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất và định giá đất cần xem xét đồng thời các yếu tố về không gian lãnh thổ, tài nguyên nước, chu trình carbon - nitơ và sức khỏe đất.

Quá trình này cần dựa trên hệ thống dữ liệu đầy đủ về số lượng và chất lượng đất, tạo cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện.

Theo chuyên gia, đây không chỉ là yêu cầu hoàn thiện thể chế mà còn là điều kiện để Việt Nam thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm, thích ứng với biến đổi khí hậu và xây dựng nền kinh tế xanh.

Việc chuyển từ mô hình “quản lý quyền sử dụng đất” sang “quản trị các chức năng của đất” sẽ góp phần mở rộng cách tiếp cận trong xây dựng chính sách, bảo đảm đất đai được khai thác, sử dụng hiệu quả, đồng thời duy trì các giá trị sinh thái và nguồn lực cho các thế hệ tương lai.