Đề xuất đầu tư khoảng 162 nghìn tỉ đồng xây 3 tuyến cao tốc

Động lực mở không gian phát triển mới

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình về chủ trương đầu tư Dự án xây dựng đường cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh khẳng định việc sớm triển khai dự án là yêu cầu cấp thiết, nhằm cụ thể hóa chủ trương, định hướng của Đảng và Nhà nước về phát triển kết cấu hạ tầng giao thông chiến lược.

Theo Bộ trưởng, hiện nay, các quốc lộ kết nối Lai Châu với những trung tâm kinh tế trong vùng có quy mô nhỏ, tiêu chuẩn kỹ thuật thấp, thường xuyên xảy ra sạt lở vào mùa mưa lũ. Khi tuyến cao tốc được đầu tư, thời gian di chuyển dự kiến rút ngắn khoảng 50 - 60% so với đi trên các tuyến quốc lộ hiện hữu, tạo thuận lợi cho giao thương, thu hút đầu tư và khai thác tiềm năng của các địa phương.

Dự án cũng góp phần tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng, từng bước hoàn thiện mạng lưới đường bộ cao tốc theo quy hoạch, bảo đảm hệ thống cao tốc kết nối đến 34/34 địa phương trên cả nước. Với năng lực vận tải lớn, tính an toàn và thuận tiện cao, tuyến đường được kỳ vọng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực Tây Bắc.

Đặc biệt, Bộ trưởng nhấn mạnh ý nghĩa của dự án trong việc thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền, góp phần giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số. Hiện tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh Lai Châu ở mức 17,24%, đứng thứ hai cả nước.

Khi được đầu tư, tuyến cao tốc sẽ mở ra không gian phát triển mới, nâng cao năng lực cạnh tranh của các địa phương, thúc đẩy đô thị hóa và hình thành các khu đô thị, khu công nghiệp, trung tâm thương mại, dịch vụ dọc tuyến. Đồng thời, tăng cường kết nối giao thương quốc tế thông qua các cửa khẩu như Tây Trang, Chiềng Khương, Lóng Sập, Ma Lù Thàng và Bờ Y.

Về phương án đầu tư, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, dự án đã được nghiên cứu theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng BOT. Tuy nhiên, kết quả tính toán cho thấy, ngay cả khi ngân sách Nhà nước hỗ trợ 50 - 70% tổng mức đầu tư, dự án vẫn không xác định được thời gian hoàn vốn.

Trong khi đó, tuyến đường đi qua khu vực miền núi, biên giới, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống và điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Đây là công trình hạ tầng thiết yếu có tính liên vùng, cần được đầu tư để giảm chi phí vận tải, thu hút đầu tư và tạo động lực phát triển. Vì vậy, Chính phủ đề xuất thực hiện dự án theo hình thức đầu tư công.

Về giải pháp kỹ thuật, dự án sẽ ứng dụng công nghệ tiên tiến, hiện đại, bảo đảm an toàn và thuận tiện cho người tham gia giao thông cũng như công tác quản lý, khai thác. Phương án hướng tuyến được nghiên cứu phù hợp với quy hoạch, ưu tiên chiều dài ngắn nhất có thể, hạn chế khối lượng giải phóng mặt bằng. Các hạng mục nút giao liên thông, hệ thống giao thông thông minh, trung tâm quản lý điều hành giao thông và trạm dừng nghỉ được đầu tư đồng bộ.

Đề nghị Trung ương hỗ trợ vốn giải phóng mặt bằng

Tán thành sự cần thiết đầu tư các tuyến cao tốc, song thảo luận tại tổ, đại biểu Quốc hội Thái Thị An Chung (Đoàn Nghệ An) đề nghị nghiên cứu nâng quy mô đầu tư lên 6 làn xe thay vì 4 làn xe như phương án dự kiến; đồng thời xem xét nâng tốc độ thiết kế tối đa từ 80 km/h lên 100 km/h.

Theo đại biểu, thực tế khai thác một số tuyến cao tốc 4 làn xe cho thấy khả năng lưu thông còn hạn chế, dễ xảy ra ùn tắc khi có sự cố. Nếu phải mở rộng sau khi đưa vào khai thác sẽ phát sinh thêm chi phí và ảnh hưởng đến hoạt động giao thông. Do đó, cần tính toán quy mô phù hợp ngay từ đầu, nghiên cứu giải phóng mặt bằng theo quy mô 6 làn xe để thuận lợi cho việc mở rộng trong tương lai.

Đối với phương án bố trí vốn, đại biểu băn khoăn khi địa phương phải bảo đảm 50% kinh phí giải phóng mặt bằng, tương ứng khoảng 2.000 tỷ đồng đối với Lai Châu và 2.047 tỷ đồng đối với Quảng Ngãi.

Từ thực tiễn cân đối ngân sách tại Nghệ An, đại biểu đề nghị Trung ương nghiên cứu tăng mức hỗ trợ kinh phí giải phóng mặt bằng cho hai địa phương, tương tự phương án áp dụng đối với Sơn La, nhằm giảm áp lực ngân sách và tạo thuận lợi cho quá trình triển khai dự án.

Cùng quan điểm, đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) đề nghị Chính phủ nghiên cứu bố trí 100% vốn đầu tư tuyến cao tốc từ ngân sách Trung ương, thay vì yêu cầu tỉnh Lai Châu cân đối khoảng 2.000 tỷ đồng vốn đối ứng.

Theo đại biểu, việc phải bố trí nguồn vốn lớn có thể ảnh hưởng đến khả năng cân đối ngân sách và các nhiệm vụ đầu tư phát triển khác của địa phương. Đối với những tuyến đường kết nối từ cao tốc vào trung tâm đô thị và các khu vực trên địa bàn, địa phương cần chủ động bố trí nguồn lực để thực hiện.

Đại biểu Lê Hoàng Anh cũng đề nghị cân nhắc cơ chế bố trí vốn đối ứng giữa Trung ương và địa phương, bảo đảm công bằng và phù hợp với khả năng cân đối ngân sách.

Theo đại biểu, trong 3 dự án cao tốc được xem xét, có 2 dự án yêu cầu tỉnh Quảng Ngãi và Lai Châu sử dụng ngân sách địa phương đối ứng, mỗi tỉnh hơn 2.000 tỷ đồng. Đây là khoản vốn có thể không lớn so với ngân sách Trung ương nhưng tạo áp lực đáng kể đối với hai địa phương, ảnh hưởng đến việc triển khai các dự án phát triển đã được đại hội Đảng bộ tỉnh thông qua cũng như khả năng bố trí vốn đối ứng cho các chương trình mục tiêu quốc gia.

Đại biểu đề nghị xây dựng tiêu chí cụ thể về trường hợp địa phương phải bố trí vốn đối ứng và trường hợp được ngân sách Trung ương hỗ trợ, bảo đảm công bằng, phù hợp với điều kiện ngân sách. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng nguồn tăng thu, dự phòng ngân sách còn dư hoặc nguồn tiết kiệm từ chi đầu tư công, chi thường xuyên để hỗ trợ các địa phương còn khó khăn.

Hoàn thiện hạ tầng khai thác, bảo đảm hiệu quả đầu tư

Một vấn đề khác được các đại biểu quan tâm là đầu tư đồng bộ hệ thống trạm dừng nghỉ và hạ tầng kết nối. Đại biểu Nguyễn Văn Cảnh cho rằng, thực tế triển khai một số tuyến cao tốc thời gian qua cho thấy tình trạng thiếu trạm dừng nghỉ, ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác và an toàn giao thông.

Theo đại biểu, những nhu cầu thiết yếu của người lái xe tại các điểm dừng gồm bãi đỗ xe, khu vệ sinh và nơi nghỉ ngơi. Tuy nhiên, trạm dừng nghỉ thường được thiết kế với nhiều hạng mục, đòi hỏi vốn đầu tư lớn, có thể khiến doanh nghiệp chậm triển khai hoặc chưa mặn mà đầu tư nếu hiệu quả kinh doanh thấp.

Vì vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế để Nhà nước hoặc doanh nghiệp đầu tư tuyến đường kết nối giữa cao tốc và trạm dừng nghỉ trong điều kiện phù hợp. Hạ tầng kết nối cần được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế, xây dựng cao tốc, tạo điều kiện chủ động tổ chức các điểm dừng nghỉ.

Đại biểu cũng đề xuất phân loại trạm dừng nghỉ theo nhiều cấp độ: Trạm tối thiểu có bãi đỗ xe, khu vệ sinh và nơi nghỉ chân; trạm có thêm dịch vụ ăn uống, mua sắm; trạm quy mô lớn tích hợp cây xăng, khu mua sắm và dịch vụ tắm rửa. Cách tổ chức linh hoạt sẽ phù hợp với nhu cầu thực tế và điều kiện khai thác của từng tuyến.

Bên cạnh đó, đại biểu kiến nghị nghiên cứu quy hoạch, đánh số hệ thống đường cao tốc theo nguyên tắc thống nhất, dễ nhận diện; có quy ước phân biệt các tuyến theo hướng Đông - Tây, Nam - Bắc và các tuyến nhánh kết nối với tuyến chính.

Trong báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị làm rõ lộ trình đầu tư đoạn còn lại của tuyến Bảo Hà - Lai Châu đến cửa khẩu Ma Lù Thàng, bảo đảm đồng bộ với tuyến cao tốc CT12 và quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp, thủy lợi. Đặc biệt, cần có giải pháp xử lý phạm vi chồng lấn với ranh giới mỏ quặng sắt Đông Nam Làng Nhè đã được cấp phép và khu vực quy hoạch thăm dò đất hiếm tại Tân An.

Về hình thức đầu tư, quy mô và tiêu chuẩn kỹ thuật, Ủy ban Kinh tế và Tài chính thống nhất thực hiện dự án theo hình thức đầu tư công. Kết quả tính toán sơ bộ cho thấy phương án PPP, hợp đồng BOT không bảo đảm tính khả thi về tài chính do thời gian hoàn vốn quá dài hoặc không thể xác định. Mặt khác, dự án nằm trong khu vực miền núi đặc biệt khó khăn, có ý nghĩa quan trọng về quốc phòng, an ninh và kết nối với các đoạn tuyến liền kề cũng đang được triển khai bằng vốn đầu tư công.

Đối với công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và chuyển mục đích sử dụng đất rừng, cơ quan thẩm tra lưu ý dự án đi qua khu vực có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống và vùng sinh thái đầu nguồn nhạy cảm. Do đó, cần tiếp tục rà soát phương án thiết kế, tăng cường sử dụng cầu cạn, hầm xuyên núi nhằm hạn chế tối đa tác động đến rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng đặc dụng; đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trồng rừng thay thế theo quy định.

Với công tác tái định cư, tỉnh Lào Cai và Lai Châu cần xây dựng quy hoạch các khu tái định cư đồng bộ hạ tầng thiết yếu như điện, nước, trường học, cơ sở y tế và thiết chế văn hóa trước khi di dời người dân. Chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cần gắn với nơi ở mới và điều kiện sản xuất nông, lâm nghiệp, bảo đảm đời sống người dân bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời giữ gìn không gian văn hóa cộng đồng.