Lối sống đô thị với quá trình đô thị hóa

 

Ảnh minh họa.

Sự hình thành phát triển nhân cách và lối sống đô thị

 

  Ở lĩnh vực lối sống đô thị của Việt Nam nói chung chưa có ai khẳng định hoặc xác định một cách rạch ròi rằng: Lối sống đô thị của Việt Nam ta hiện nay là gì, kiểu gì? Càng không thể rành mạch đưa ra một kiểu sống, một lối sống của một vùng đô thị nào đó là gì? hình vẻ của nó ra sao?. Bởi lẽ vấn đề đô thị hóa của chúng ta chưa định hình, nó đang trên đà xây dựng, phát triển theo cơ chế mới: cơ chế thị trường. Do vậy, vấn đề không phải chỉ là quan niệm và phân tích triết học lối sống đô thị với những tiêu chuẩn, giá trị và định hướng gắn chặt với định hướng xã hội theo các Nghị quyết của Đảng và Nhà nước đã đề ra mà còn phải xác định bản chất văn hóa ứng xử (giao tiếp) của những người dân đô thị (thị dân). 

 

Đô thị hóa là một trong những phương diện quan trọng bậc nhất của sự phát triển hiện đại. Nó đang giữ vai trò quyết định về nhiều mặt số phận của nền văn hóa. Đô thị hóa là xây dựng lại hoàn cảnh cư trú của con người, môi trường sinh hoạt hàng ngày của họ, các phương thức thỏa mãn nhu cầu, là sự phổ biến một dạng văn hóa trong đời sống và sử dụng thời gian rỗi theo những kiểu mẫu tốt nhất. Từ đó, xóa dần đi sự cách biệt giữa thành thị và nông thôn, làm lành mạnh hóa về căn bản những điều kiện sinh hoạt của thành phố. Trên thực tế,  đô thị hóa đang diễn ra như một quá trình xã hội quan trọng bậc nhất. Nó đụng chạm đến những nền tảng sâu xa sự tồn tại của con người. Đồng thời nó cải tạo về cơ bản cả lối sống văn hóa của họ. Sự phát triển của các thành phố hiện nay đều nhằm đạt tới một mục tiêu quan trọng bậc nhất: đó là tạo ra những khả năng phát triển toàn diện của con người, đảm bảo cho mọi người dân được hưởng thụ tối đa (trong đó có cả không gian và thời gian) những phúc lợi vật chất và tinh thần. Do tính chất đa dạng và đa diện của vấn đề đô thị hóa (như hệ thống phân bố dân cư, tính chất và đặc thù của môi trường không gian, môi trường xây dựng đô thị, các quá trình thông tin, các hình thức giao tiếp xã hội) dẫn đến khía cạnh “nhân hóa” của sự đô thị hóa, môi trường xã hội văn hóa của thành phố. Cuối cùng là sự hình thành phát triển nhân cách và lối sống đô thị.

 

Quá trình đô thị hóa và những cơ chế đặc thù của văn hóa đô thị hóa

 

Khái niệm thuật ngữ “đô thị hóa” thường hay được dùng để chỉ sự gia tăng dân số thành thị và sự lớn mạnh của thành phố về mọi mặt. Qua nghiên cứu và tìm hiểu cho thấy đằng sau quá trình đô thị hóa là cả một hiện tượng xã hội phức tạp, đa diện trong mọi biểu hiện của nó. Những hiện tượng ấy đang bao quát mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Nó kết tinh một lối sống đặc biệt của thành phố (đô thị), gây ra những biến động trong cơ cấu nghề nghiệp xã hội, dân số, tâm lý .v.v… Mức độ đô thị hóa tác động mạnh mẽ (nếu không nói là quyết định) đến tiềm lực kinh tế, khoa học và văn hóa của đất nước, năng suất lao động và hiệu quả lao động xã hội, thay đổi cơ cấu giai cấp và nghề nghiệp của cư dân cùng với lối sống của họ… Trong điều kiện xã hội hiện nay, quá trình đô thị hóa trùng hợp với tính khách quan của sự phát triển xã hội, là điều quan trọng của sự tiến bộ về kinh tế và văn hóa. Đương nhiên, quá trình đô thị hóa cũng làm nảy sinh những mâu thuẫn nội tại và sự phức tạp khác do tính chất không đồng đều của nhiều quá trình khác nhau… Do đó, điều khiển quá trình đô thị hóa là phải hướng vào thanh toán những mâu thuẫn nội tại, tạo nên những tiền đề thực tế cho việc sử dụng những ưu thế của đô thị hóa, đồng thời vô hiệu hóa những hậu quả tiêu cực của nó. Phương thức giải quyết những vấn đề này phần lớn là do tính đặc thù của văn hóa đã hình thành trong thành phố hiện đại dưới ảnh hưởng và trong khung cảnh của sự đô thị hóa quyết định.

 

Quá trình đô thị hóa là nguyên nhân hoạt động của một trong những cơ chế cơ bản của sự phát triển văn hóa thành phố. Đó là sự vận động hướng về nguồn có tiềm lực cao hơn, bất luận đó là cá nhân, nhóm xã hội, cơ quan, khu phố hay cả thành phố… Quá trình tập trung tiềm lực văn hóa chung của xã hội ở các trung tâm đô thị lớn và ở các khu vực của chúng; Sự tăng cường các quá trình giao lưu giữa con người với con người ngày càng trở nên sâu sắc hơn. Sự tăng cường vai trò cá nhân trong quá trình thông tin đã hợp thành tính chất đặc thù của văn hóa đô thị hóa. Song song với quá trình thông tin là quá trình truyền bá văn hóa ra ngoài phạm vi thành phố đến các vùng dân cư nông thôn. Chính trên cơ sở tác động qua lại của sự truyền bá văn hóa này đã góp phần xóa dần đi sự khác biệt quan trọng giữa thành thị và nông thôn.

Trong thời đại toàn cầu hóa, các thành phố (đô thị) lớn của nó sẽ trở thành nơi tập trung  để tiếp cận các hoạt động khoa học và công nghệ hiện đại, đồng thời kết hợp giữa các lĩnh vực xã hội nhân văn và văn hóa được xem là vai trò rất quan trọng. Các nhà đô thị học, xã hội học khẳng định rằng tính kế thừa của văn hóa cho phép thường xuyên liên hệ cái mới và cái cũ trong thực nghiệm xã hội hằng ngày, lựa chọn lấy cái có giá trị nhất đồng thời cho phép tích lũy và đổi mới các giá trị văn hóa làm cho kiểu văn hóa thành phố trở nên vừa có ích vừa có hiệu quả. Quá trình tích lũy và chọn lọc các giá trị văn hóa, kết tinh văn hóa đô thị diễn ra hết sức phức tạp, tiệm tiến. Nó liên quan đến sự chuyển giao kinh nghiệm xã hội từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nó cũng còn tùy thuộc vào cả trình độ phát triển xã hội nói chung cũng như vào những điều kiện đặc thù của sự hình thành đô thị này hay đô thị khác nói riêng.

 

 

Nhân tố quan trọng nhất của lối sống đô thị hóa là tính chất phân hóa của các quá trình xã hội, của các mối liên hệ và tiếp xúc, của thái độ đối với những hiện tượng hiểu biết hoặc sự vật nào đó.v.v…  Sự phân hóa đó bắt nguồn từ trong sự phân hóa các quá trình văn hóa xã hội, trong sự chiết xuất và kết tinh của các yếu tố độc đáo. Sự phong phú về đời sống tinh thần của đô thị hóa thế nào cũng dẫn tới sự phân hóa nó… Dựa trên cơ sở từng dạng hoạt động tinh thần hay vật chất mà các thể chế văn hóa xã hội đặc thù sẽ xuất hiện.

 

Khái niệm “phân hóa” là khái niệm “đa dạng” và “lựa chọn”

 

Liên hệ mật thiết với khái niệm “phân hóa” là khái niệm “đa dạng” và “lựa chọn”. Sự đa dạng về mặt văn hóa xã hội của lối sống đô thị hóa là dấu hiệu quan trọng nhất. Chính nhờ những dấu hiệu này ta có thể mô tả được các hiện tượng đô thị hóa, phân biệt nó với các hình thức cư trú khác của con người. Tính đa dạng và khả năng lựa chọn các kiểu mẫu văn hóa vật chất và tinh thần, những kiểu hành vi khác nhau là điều quan trọng cho sự tích lũy thường xuyên “cái độc đáo” trong lối sống đô thị hóa.

 

Đi đôi với việc đạt tới một trình độ phân hóa nhất định, các yếu tố của hành vi xã hội và lối sống được thu hút vào một quá trình liên kết diễn ra cùng với cường độ ngày một tăng lên, gắn bó với những mặt và những lĩnh vực khác nhau của đời sống đô thị hóa thành một chỉnh thể thống nhất. Trong sự liên kết, về mặt chức năng, không gian của môi trường đô thị hóa đi đôi với hoạt động thực tiễn, cũng xuất hiện các xu hướng liên kết của chính những phương hướng văn hóa xã hội của người dân đô thị. Thí dụ như một trong những phương hướng quan trọng nhất là phương hướng làm hình thành “tính trung tâm” của hành vi môi trường đô thị hóa và được biểu hiện qua sự định hướng chung của cư dân về phía trung tâm. Ở đây cần nhấn mạnh rằng sự liên kết của ý thức thành phố (đô thị hóa) dựa trên cơ sở những kiểu mẫu “trung tâm” đang diễn ra trong điều kiện có sự phân hóa mỗi ngày một sâu hơn giữa các nhóm cư dân khác nhau trong môi trường hưởng thụ văn hóa.

Chúng ta cũng cần nhận rõ tính chất phức tạp và vai trò của lối sống đô thị hóa trong sự hình thành lĩnh vực giao lưu, tiếp xúc xã hội. Các mối quan hệ và tiếp xúc xã hội, sự gia tăng ý nghĩa của những chức năng vai trò (đô thị) vẫn không loại trừ sự giao lưu cá nhân. Đó là mối quan hệ tương tác với nó để đem lại cho lối sống đô thị hóa tính chất đặc thù nhất định. Nhân cách của người dân đô thị hóa dường như bị “phân lớp” ra thành cái “vỏ vai trò” và cái “nền tảng” chiều sâu. Nội dung của vai trò thì bị hình thức hóa, còn nền tảng văn hóa thì bộc lộ trong giao tiếp cá nhân và trong phương thức “đóng các vai trò”. Chính các kiểu hành vi, trình độ nắm vững những kỹ năng của lối sống đô thị hóa trở thành một bộ phận của văn hóa đô thị.

 

Hành vi của các cá nhân và các nhóm xã hội ở đô thị luôn luôn được điều chỉnh theo hướng gia tăng thường xuyên tầm quan trọng của các yếu tố văn hóa trong mọi hoạt động của cư dân đô thị. Văn hóa ở đô thị hóa góp phần quan trọng vào việc lĩnh hội tri thức một cách có hiệu quả hơn, còn bản thân tri thức, học vấn lại trở thành “kênh” quan trọng nhất của sự đô thị hóa nhân cách, của sự tiếp thu những kiểu mẫu, hành vi đô thị (thành phố). Sự liên kết của các dạng hoạt động khác nhau, của các mặt thực tiễn xã hội đa dạng, của toàn bộ vốn quý văn hóa trong quá trình đô thị hóa không phải là một cái gì đó “khiên cưỡng”, “bề ngoài” mà là thuộc tính tự nhiên, tất yếu nội tại của nhân cách. Nhân cách không thể phát triển mà không chịu sự “đô thị hóa” không bị kích thích bởi quá trình đô thị hóa. 

 

Tính chất vận hành của sự đô thị hóa

 

Xét về tính chất vận hành của sự đô thị hóa với tư cách là một cơ cấu của văn hóa chúng ta thấy ở một mức độ to lớn nó quyết định sinh hoạt của cư dân thành thị. Nó tạo nên những yếu tố cơ bản nhất của lao động, sự nghỉ ngơi của đời sống thường ngày, nó cũng tạo nên nội dung của những nhu cầu, đặc điểm của ý thức xã hội. Sự tham gia của người thị dân vào một lao động được định hướng không nhằm vào việc tự thỏa mãn các nhu cầu của người sản xuất mà nhắm vào sự tiêu thụ của quần chúng rộng rãi. Từ đó xuất  hiện khâu trung gian giữa sản xuất và người tiêu thụ - đó là lĩnh vực phục vụ (hay dịch vụ). Lĩnh vực này đóng một vai trò đặc biệt trong nền văn hóa đô thị. Thông qua lĩnh vực dịch vụ người dân đô thị có được một thứ cần thiết cho cuộc sống của mình. Như vậy, rõ ràng các dịch vụ và sự tham gia vào các dịch vụ như là những yếu tố hữu cơ của lối sống đô thị, như một hình thức đặc thù của lối (kiểu) ứng xử, giao tiếp đô thị. Trong văn hóa đô thị, dịch vụ thực sự đã thấm sâu vào mọi phương diện của đời sống người thị dân. Nhà ở, cửa hàng, các tiện nghi sinh hoạt, phương tiện đi lại, thông tin, các trí thức, những nguyên mẫu văn hóa và bao nhiêu điều khác đều “trích lấy” từ lĩnh vực dịch vụ.

 

 

Riêng về lĩnh vực giao tiếp của văn hóa đô thị cũng khác về cơ bản với lối giao tiếp của văn hóa nông thôn. Cộng đồng cư dân nông thôn giao tiếp theo sự “phơi mở”, “trong suốt”. Ví như đời tư của mỗi người, mọi người dường như dễ dàng nhìn thấy rõ: Ý thức và sự định hướng cá nhân được hình thành tùy thuộc vào sự “trong suốt” ấy cũng như dựa trên dư luận và sự đánh giá của xã hội. Còn ở đô thị, do tính chất không thuần nhất bởi có nhiều nhóm xã hội với nhiều ngành nghề khác nhau, người dân đô thị bị chi phối bởi mọi loại hình giao tiếp: giao tiếp trong gia đình, trong các công sở, nơi công cộng, bè bạn và các nhóm có cùng quyền lợi và sở thích giống nhau.v.v… Ở mỗi lĩnh vực giao tiếp ấy đều tuân thủ một quy tắc và những tiêu chuẩn ứng xử riêng. Mỗi nhóm xã hội trong các nhóm được hình thành trong quá trình giao tiếp có thể không cần biết đến các nhóm khác. Tiêu chuẩn ứng xử của một cộng đồng thường không mở rộng và ảnh hưởng tới các nhóm khác. Nếu ứng xử của người nông dân là “trong suốt” thì ứng xử của người thị dân lại “mờ đục”. Chẳng hạn, sau khi hoàn thành hoạt động của mình ở nhóm này người ta chuyển sang hoạt động ở lĩnh vực khác, tham gia vào nhóm khác, thế là ngay lập tức người ta thoát khỏi sự kiểm soát và quan sát của những thành viên trong nhóm trước. Ra khỏi nhà, hòa nhập vào đám đông, người dân đô thị, trở nên vô danh, tạm thời thoát ly ra ngoài mọi nhóm xã hội. Xung quanh họ toàn người không quen biết. Vì thế, họ chẳng cần quan tâm đến mọi người quanh họ. Chính từ đặc điểm này tạo nên một kiểu lối sống: “đèn nhà ai nhà nấy sáng” trong mọi hành vi, cử chỉ, trong mọi sinh hoạt hằng ngày. Mọi nét tiêu cực, thiếu văn hóa ta thường gặp ở các đô thị đều có nguyên nhân phát sinh từ lối sống này mà ra. 

 

Một lối sống chỉ có ở các đô thị Việt Nam đang trên đà hiện đại hóa

 

 Người dân đô thị không có nhiều thời giờ lẫn khả năng, thậm chí không có ý thích tiếp xúc trực tiếp với những người xung quanh để cảm nhận thái độ của những người ấy đối với họ. Người dân thành phố bị cuốn hút vào một hệ thống giao tiếp động: họ tự trình bày, quan sát người khác, tự định hướng trong môi trường đô thị ồn ào, phức tạp. Người dân đô thị không nói nhiều lời, họ tự diễn tả mình với những người xung quanh thông qua cách ăn mặc, giao tiếp ứng xử, qua ngôi nhà ở, qua các tiện nghi sinh hoạt, cả quan cảnh mà người khác có thể quan sát được… và nhiều điều khác nữa như những ký hiệu của sự giao tiếp. Chính bằng những ký hiệu này người dân đô thị sử dụng nó để chống lại sự “vô danh”, “sự trung bình” của mình.

 

Từ tính đa dạng, muôn màu muôn vẻ của các nhóm xã hội, các tổ chức xã hội và những đặc điểm khác riêng có của lối sống đô thị cho ta thấy  một điều: ở thành phố có nhiều kiểu sống hơn ở nông thôn. Sự phân công và bổ sung lao động, sự hình thành các thiết chế dịch vụ cùng với các đặc thù của sự giao tiếp đô thị, người thị dân còn có nhu cầu rất lớn và được hưởng các thú vui thời gian nghỉ. Đó cũng là một sản phẩm đặc thù của đời sống đô thị. Lối sống đô thị cộng hưởng các hoạt động vui chơi giải trí, mua sắm trong thời gian nghỉ, rỗi được đặc trưng bởi sự đều đặn và phải luôn tái sản xuất để tạo thành một yếu tố thường xuyên của đời sống hằng ngày. Và, một khi các thú vui thời gian nghỉ rỗi mang một nội dung trí tuệ, một hoạt động văn hóa sáng tạo chúng sẽ trở thành một biến cố, một động lực của văn hóa, một kích thích cho sự phát triển và hoàn thiện. Những thú vui thời gian nghỉ rỗi được thực hiện trong môi trường thể hiện như: ca sĩ với diễn đàn sân khấu, phim ảnh, triển lãm tranh, họa, giới thiệu tác phẩm văn học. ngày hội sách, chợ đêm, siêu thị thời trang .v.v… hệ thống thông tin đại chúng. Cả một mô tip phức tạp đó đã đưa con người vào không gian riêng biệt của hiện thực. Con người tìm thấy trong đó khả năng ức chế, khả năng sống với những biến cố không thể xảy ra lúc bình thường, khả năng dường như tự mình nhìn thấy bản thân mình. Đó là những mặt mang tính chất “trình diễn” và “phản ánh” của văn hóa đô thị.

 

Môi trường văn hóa đô thị hóa

 

Để  phát huy hết mọi tiềm năng, mọi sức mạnh của văn hóa đô thị hóa với  ý nghĩa văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế, chính trị xã hội, chúng ta cần tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển những tiềm năng đô thị hóa của nhân cách. Những điều kiện ấy có quan hệ trước hết và trên hết với tình trạng chung của môi trường văn hóa đô thị. Môi trường văn hóa đô thị là một hệ thống  hoàn chỉnh, không thể chỉ quy vào số lượng, thậm chí cả chất lượng tại các cơ quan văn hóa có trong thành phố. Bản thân tính hợp lý và nhu cầu phát triển hệ thống các cơ quan văn hóa ở mức độ to lớn bị chi phối bởi mức độ sẵn sàng của những điều kiện địa phương, bởi mức độ chín muồi  của môi trường văn hóa đô thị ở địa phương, bởi tiềm lực trí tuệ quản trị của thành phố, bởi trình độ học vấn của các cư dân v.v… Ví như nhu cầu hiện đại hay cổ điển nhà hát hoặc phòng nhạc… cần phải được chín muồi ngay trong lòng môi trường văn hóa của thành phố (đô thị).

 

Môi trường văn hóa đô thị hóa ở một mức độ đáng kể đều chịu sự chi phối của toàn bộ thông tin truyền thông  xã hội ở mức độ tăng cường các quá trình thông tin trong những điều kiện của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật cùng với chính nền sản xuất vật chất đang biến thành một tác nhân mạnh mẽ của đô thị hóa. Nói đến văn hóa đô thị, cũng tức là nói đến cả lối sống đô thị và hành vi của con người trong không gian đô thị, cũng như nói đến cả xu hướng nhất định của sự phát triển bản thân không gian, của những yếu tố và bộ phận chủ yếu của cấu trúc đô thị. Các kiểu mẩu, lối sống đô thị, các kiểu hành vi nhất định tùy thuộc vào việc con người chiếm lĩnh sử dụng môi trường không gian đô thị như thế nào,… Sự tiếp nhận môi trường xung quanh trực tiếp và gián tiếp của con người ra sao. Hầu như mọi hành vi, tâm lý con người đô thị đều mang “dấu ấn” của môi trường không gian đô thị. Như vậy có thể nói: chúng ta (con người) đã tạo ra các đô thị để rồi các đô thị lại tạo ra lại chính chúng ta.

 

Chính thành phố (đô thị hóa) hiện đại cung cấp môi trường thuận lợi cho sự hòa nhập, cho sự liên lạc giữa các nhóm xã hội, cho giao tiếp xã hội. Có thể ví đô thị hóa giống như tấm gương lớn, ở đó người thị dân “tự phát hiện” ra mình hàng ngày thông qua sự giao tiếp với mọi người. Người ta quan sát, so sánh các hành vi, ứng xử, nhà ở, trang phục….. của mình với những người khác. Từ đó họ suy nghĩ, và có ý thức về bản thân, về những người khác để có thể tự định hướng trong đời sống phức tạp ở đô thị và tìm thấy chổ đứng của mình trong đó.

Chúng ta cũng cần hiểu rằng: ứng xử của con người trong môi trường đô thị không chỉ phụ thuộc vào sự tồn tại của sự áp đặt, bố trí, vào không khí, nước, cây xanh, vào nhà ở, những nơi lao động, làm việc và nghỉ ngơi, phương tiện vận chuyển, những cơ quan dịch vụ mà ứng xử còn bị quy định ngang như vậy bởi các hệ thống ý nghĩa bằng ngôn ngữ hay biểu tượng, cũng như bởi “không khí của môi sinh”. Mỗi yếu tố của môi sinh đô thị đều có một ý nghĩa buộc người ta phải chú ý, “bắt” người ta phải phản ứng, hấp dẫn hay xua đuổi. 

 

Tóm lại, văn hóa đô thị hóa được xây dựng trên cơ sở sự phân công lao động, sự điều hành các cơ chế dịch vụ những hình thức đô thị của sự giao tiếp, các thú vui thời gian rỗi. Ngoài những yếu tố tạo thị của môi trường văn hóa đô thị, ta thấy những tiếp xúc trực tiếp của người dân đô thị với nhau, những hình thức trung gian hóa của sự giao tiếp (như sân khấu, điện ảnh, sách báo… ra đi ô, ti vi, quảng cáo, triển lãm) được thực hiện trong văn hóa đô thị đã tạo ra ba chức năng chủ yếu: chức năng “giao tiếp” và “nhận thức”. Những tiếp xúc trung gian hóa, thể hiện chức năng thứ ba? chức năng “thực hiện” của văn hóa đô thị hóa.

 

Quá trình đô thị hóa và sự hình thành “chân dung” văn hóa đô thị là một quá trình phức tạp, tiệm tiến, sôi động. Việc xác định diện mạo lối sống đô thị cũng không mấy dễ dàng. Có thể chúng ta phải đánh giá lại những chuẩn mực và giá trị trong một số hoạt động văn hóa, trong đời sống, lao động, nghỉ ngơi của người dân đô thị. Từ đó làm cơ sở cho việc lựa chọn thực hiện những chính sách văn hóa ở thành phố cho thích hợp, có hiệu quả thiết thực. Song song với quá trình đô thị hóa, chúng ta cần suy xét, sắp đặt việc xây dựng các cơ sở văn hóa, kỹ thuật cho văn hóa, hình thành mạng lưới các cơ quan phục vụ (văn hóa), xây dựng và khai thác các nhà hát, điện ảnh, phòng hòa nhạc, thư viện, bảo tàng, câu lạc bộ, triển lãm và các cơ quan văn hóa khác.

 

Việc xác định lối sống đô thị trong quá trình đô thị hóa cũng cần nghĩ ngay tới những điều kiện để hoàn thiện việc quản lý Nhà nước về mặt văn hóa, khắc phục những dập khuôn máy móc, xơ cứng, chậm đổi mới phương pháp quản lý và chính sách văn hóa, biến nó thành động lực phát triển kinh tế, chính trị, xã hội: làm cho dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng văn minh.

 

 

Nguyễn Cửu Loan - PCT. Kiêm Tổng thư ký Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị TP. Đà Nẵng