Nghĩa trang thông minh: Lời giải cho bài toán quỹ đất và hạ tầng đô thị

Áp lực từ quỹ đất và yêu cầu phát triển đô thị

Ngày 7/11, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng (Tổng hội Xây dựng Việt Nam) phối hợp với Ban Phục vụ lễ tang Hà Nội tổ chức tọa đàm khoa học “Nghĩa trang và an táng thông minh trong đô thị”. 

Sự kiện thu hút sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý Nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia, doanh nghiệp.

Tại tọa đàm, các đại biểu tập trung trao đổi về những thách thức trong quy hoạch, quản lý nghĩa trang và tổ chức không gian an táng tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội – nơi tốc độ đô thị hóa nhanh đang tạo áp lực ngày càng lớn đối với quỹ đất và hệ thống hạ tầng kỹ thuật.

Phát biểu khai mạc, ông Lê Hồng Lân - Trưởng Ban Phục vụ lễ tang Hà Nội cho rằng, nghĩa trang và an táng là lĩnh vực đặc thù, không chỉ liên quan đến đất đai, hạ tầng và công nghệ mà còn gắn với phong tục, tín ngưỡng, văn hóa và tình cảm của mỗi gia đình. Do đó, dù áp dụng mô hình tổ chức hay công nghệ nào, yêu cầu quan trọng vẫn là bảo đảm sự trang nghiêm, phù hợp với truyền thống và tôn trọng người đã khuất.

Theo ông Lân, trước yêu cầu phát triển đô thị hiện nay, công tác quản lý nghĩa trang cần được đổi mới theo hướng sử dụng đất tiết kiệm, bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu quả quản lý dữ liệu và chất lượng dịch vụ. Nghĩa trang thông minh không đơn thuần là đưa công nghệ số vào vận hành mà còn phải thay đổi phương thức quản lý, tổ chức không gian và cung cấp dịch vụ, tạo thuận lợi cho người dân.

PGS.TS Lưu Đức Hải - Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng, nhận định, quỹ đất dành cho an táng tại các đô thị lớn ngày càng khan hiếm. Vì vậy, phát triển mô hình nghĩa trang thông minh cần được xem là một giải pháp trong chiến lược quy hoạch đô thị bền vững, gắn với bảo vệ môi trường và tối ưu hóa không gian sống.

Tích hợp công nghệ, phát triển không gian an táng đa tầng

Một trong những nội dung đáng chú ý tại tọa đàm là việc nghiên cứu ứng dụng công nghệ số trong quản lý và vận hành hệ thống nghĩa trang. Các giải pháp được đề xuất tập trung vào xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung, ứng dụng Internet vạn vật (IoT), hệ thống thông tin địa lý (GIS 3D) để số hóa vị trí mộ phần, quản lý thông tin người đã khuất và giám sát các điều kiện môi trường.

Theo đề xuất mô hình nền tảng quản lý nghĩa trang thông minh tích hợp nhiều phân hệ chức năng. Trong đó, dữ liệu không gian ba chiều có thể hỗ trợ quản lý vị trí mộ phần, ô lưu giữ tro cốt; công nghệ IoT phục vụ giám sát môi trường; nền tảng số giúp kết nối hoạt động quản lý, dịch vụ tang lễ và không gian tưởng niệm.

Việc số hóa dữ liệu được kỳ vọng góp phần khắc phục tình trạng quản lý thủ công, phân tán thông tin, đồng thời nâng cao khả năng truy xuất, tra cứu và quản lý lâu dài. Đây cũng là cơ sở để từng bước hình thành hệ sinh thái dịch vụ an táng, tưởng niệm hiện đại, thuận tiện và minh bạch hơn.

Bên cạnh công nghệ, mô hình không gian an táng đa tầng, nghĩa trang sinh thái và công viên nghĩa trang cũng được đặt ra như những hướng nghiên cứu đáng chú ý. Cách tiếp cận này hướng đến sử dụng hiệu quả diện tích đất, tăng cường không gian cây xanh, giảm tác động môi trường và hài hòa giữa nhu cầu an táng với cảnh quan đô thị.

Tuy nhiên, việc triển khai các mô hình mới cần được nghiên cứu đồng bộ về quy hoạch, kiến trúc, kết cấu công trình, hạ tầng kỹ thuật, vệ sinh môi trường và khả năng vận hành. Đặc biệt, các giải pháp cần phù hợp với điều kiện tự nhiên, tập quán văn hóa và khả năng tiếp cận của người dân.

Hoàn thiện cơ chế, chính sách để triển khai đồng bộ

Từ góc độ quản lý Nhà nước, bà Đặng Anh Thư - Phó Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) đánh giá, phát triển nghĩa trang và an táng thông minh phù hợp với xu hướng phát triển bền vững của các đô thị lớn.

Hiện nay, hệ thống quy định về quản lý nghĩa trang và cơ sở hỏa táng, trong đó có Nghị định 23/2016/NĐ-CP, đã tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý lĩnh vực này. Tuy nhiên, trước yêu cầu mới của quá trình đô thị hóa và chuyển đổi số, cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung các cơ chế, tiêu chí và quy chuẩn kỹ thuật phù hợp với những mô hình nghĩa trang sinh thái, nghĩa trang thông minh.

Theo đại diện Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, trong giai đoạn 2026 - 2030, Bộ Xây dựng sẽ rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật về hạ tầng kỹ thuật; trong đó nghiên cứu thể chế hóa các tiêu chí, quy chuẩn kỹ thuật đối với mô hình nghĩa trang sinh thái và an táng thông minh.

Đối với Hà Nội, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi thành phố phải giải quyết nhu cầu di dời hàng trăm nghìn ngôi mộ trong quá trình đô thị hóa, đồng thời bố trí nơi an nghỉ mới cho hàng chục nghìn người qua đời mỗi năm.

Ông Nguyễn Tây Nam - Phó Giám đốc Sở Nội vụ Hà Nội cho rằng, các nghiên cứu và đề xuất tại tọa đàm sẽ cung cấp cơ sở khoa học, thực tiễn để thành phố xem xét phương án quy hoạch, bố trí không gian an táng theo hướng tiết kiệm đất, thân thiện môi trường và thuận tiện cho người dân.

Từ những vấn đề đặt ra, có thể thấy quy hoạch nghĩa trang cần được nhìn nhận như một cấu phần của hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị, thay vì chỉ là hoạt động bố trí đất an táng đơn thuần. Việc phát triển mô hình thông minh đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, giới chuyên môn, đơn vị vận hành và doanh nghiệp, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đặc biệt, bài toán hiện đại hóa không gian tang lễ, an táng và tưởng niệm cần được giải quyết trên cơ sở hài hòa giữa yêu cầu tiết kiệm tài nguyên đất, bảo vệ môi trường, ứng dụng công nghệ với việc gìn giữ phong tục, tập quán và các giá trị văn hóa truyền thống. Đây là điều kiện quan trọng để hình thành những mô hình nghĩa trang phù hợp với quá trình phát triển đô thị bền vững trong thời gian tới.