Một trong những hướng đi quan trọng trong phát triển kinh tế tuần hoàn mà Thái Nguyên triển khai những năm qua là sử dụng đất đá thải mỏ làm vật liệu san lấp thực hiện các dự án, công trình trọng điểm. Chủ trương này đã và đang phát huy hiệu quả tạo ra lợi ích kép khi không chỉ tăng giá trị cho doanh nghiệp, mà còn giảm khai thác tài nguyên, giảm chi phí xử lý chất thải, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.
16-1794796944-su-dung-hieu-qua-dat-da-thai-mo-tai-thai-nguyen
Nguồn đất đá thải mỏ cỏ thể sử dụng làm vật liệu san lấp.

Hiệu quả kép từ việc sử dụng đất đá thải mỏ làm vật liệu san lấp

Sử dụng đất đá thải mỏ là một trong số những giải pháp thay thế vật liệu san lấp mang lại hiệu quả cả về kinh tế và môi trường.

Về hiệu quả kinh tế, các doanh nghiệp tập trung khai thác và nghiên cứu tái chế đất đá thải mỏ, từ đó mua bán đất đá thải mỏ cho các đơn vị cần san lấp mặt bằng, tạo thêm nguồn thu nhập. Việc sử dụng đất đá thải mỏ san lấp mặt bằng tại chỗ giúp giảm chi phí vận chuyển và xử lý so với phương án vận chuyển đi xa hoặc xử lý bằng các phương pháp truyền thống.

Bên cạnh đó, giảm việc khai thác khoáng sản tự nhiên, giảm chi phí bù đắp và khai thác vật liệu. Góp phần tăng trưởng nền kinh tế địa phương thông qua việc chuyển giao công nghệ và mua bán vật liệu.  

Đối với môi trường, việc sử dụng đất đá thải mỏ san lấp mặt bằng giúp hạn chế diện tích bãi thải, giảm nguy cơ ô nhiễm môi trường nước, đất và không khí. Giảm việc khai thác cát, đá tự nhiên gây mất cân bằng tài nguyên thiên nhiên.

Cùng đó, việc san lấp hố khai thác bằng đất đá thải mỏ giúp cải thiện cảnh quan khu vực khai thác, tạo môi trường xanh – sạch – đẹp. Đất đá thải mỏ có thể sử dụng để gia cố bờ sông, bờ biển giúp phòng chống sạt lở, bảo vệ an toàn cho người dân và tài sản trong các trường hợp thiên tai, bão lũ, khắc phục hậu quả sau thiên tai.  

Giám đốc Sở Công thương Thái Nguyên Nguyễn Bá Chính, cho biết: Hiện tỉnh có hai nguồn đất đá thải đã được cấp phép thu hồi làm vật liệu san lấp, gồm bãi thải mỏ than Khánh Hòa với khối lượng hơn 13 triệu m³ và bãi thải mỏ sắt Tiến Bộ với hơn 5 triệu m³.  

Kết quả phân tích, đánh giá của cơ quan có thẩm quyền cho thấy các nguồn vật liệu này đáp ứng yêu cầu sử dụng làm vật liệu san lấp. Việc thu hồi không chỉ bổ sung nguồn cung cho các công trình, giảm áp lực lưu chứa tại bãi thải mà còn tạo nguồn thu ngân sách thông qua thuế, phí và tiền cấp quyền khai thác theo quy định.  

Đáng chú ý, riêng khu vực mỏ than Khánh Hòa còn có trên 100 triệu m³ đất đá thải, cho thấy tiềm năng tái sử dụng nguồn vật liệu này vẫn rất lớn.  

Giám đốc Sở Công thương Thái Nguyên cho biết thêm, ngoài hai nguồn đã được cấp phép, tiềm năng vật liệu có thể tận dụng còn đến từ hoạt động khai thác than, quặng sắt và một số loại khoáng sản khác. Tuy nhiên, việc thu hồi phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về chất lượng, môi trường, nhu cầu sử dụng thực tế và điều kiện hạ tầng vận chuyển.  

Theo quy định, đơn vị khai thác, chế biến khoáng sản là đối tượng được cấp giấy xác nhận thu hồi. Sau khi được xác nhận, doanh nghiệp có thể cung ứng vật liệu cho các đơn vị có nhu cầu theo đúng quy định. Cơ quan quản lý cần kiểm soát chặt nguồn gốc, khối lượng và mục đích sử dụng, tránh lợi dụng hoạt động thu hồi để khai thác, vận chuyển khoáng sản trái phép.  

Gỡ nút thắt vật liệu xây dựng cho các dự án trọng điểm  

Trên công trường gói thầu XL01 thuộc dự án khu dân cư Bách Quang, phường Bách Quang, tỉnh Thái Nguyên, khối lượng lớn đất đá thải từ bãi thải mỏ than Khánh Hòa đã được vận chuyển đến phục vụ san nền, đắp nền đường.

Nguồn đất đá từng được tập kết tại bãi thải, sau khi được cơ quan có thẩm quyền xác nhận đủ điều kiện thu hồi, nay được đưa trở lại phục vụ các công trình xây dựng. Tại dự án này, nhà thầu đã ký hợp đồng tiếp nhận 100.000m³ đất đá thải mỏ làm vật liệu san lấp.  

Phó giám đốc Công ty cổ phần Dịch vụ đầu tư Việt Hàn Group Nguyễn Công Huân, cho biết: Toàn bộ nguồn vật liệu được thu hồi từ bãi thải mỏ than Khánh Hòa, thuộc Tổng công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc - TKV - CTCP. Không chỉ sử dụng ở khu dân cư Bách Quang mà doanh nghiệp dự kiến sẽ tiếp tục cung ứng vật liệu cho khu dân cư số 2 Bách Quang, khu tái định cư Tân Tiến (phường Bách Quang) và khu tái định cư số 2 Tân Hòa (xã Tân Thành), với tổng khối lượng khoảng 1 triệu m³.

16-1794797240-su-dung-hieu-qua-dat-da-thai-mo-tai-thai-nguyen
Đất đá thải làm vật liệu san lấp tại dự án Khu dân cư Bách Quang.

Phó giám đốc Công ty Than Khánh Hòa Ma Văn Thủy, thông tin: Mỏ than Khánh Hòa hiện có hơn 100 triệu m³ đất đá thải, chiếm diện tích trên 200ha, việc từng bước thu hồi, tái sử dụng nguồn vật liệu này không chỉ bổ sung đất san lấp cho các dự án mà còn góp phần giảm áp lực lưu chứa, hạn chế nhu cầu mở rộng bãi thải.  

Khu vực được phép thu hồi có diện tích gần 47,7ha, khối lượng đất đá thải hơn 13,3 triệu m³ ở trạng thái nở rời, thời gian thực hiện 5 năm. Đến nay, doanh nghiệp đã ký hợp đồng với 6 đơn vị có nhu cầu, tổng khối lượng khoảng 1,1 triệu m³. Trong đó, ba khách hàng đã triển khai tiếp nhận, với khối lượng khoảng 42.000m³.  

Đối với doanh nghiệp khai thác, đây cũng là hướng gia tăng giá trị từ sản phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất. Thay vì chỉ phát sinh chi phí quản lý, vận hành và bảo đảm an toàn bãi thải, một phần đất đá có thể được đưa vào thị trường vật liệu xây dựng, tạo thêm nguồn thu cho doanh nghiệp và đóng góp ngân sách thông qua các nghĩa vụ tài chính theo quy định.  

Tại bãi thải mỏ sắt Tiến Bộ, thuộc Chi nhánh Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên, cấp phép thu hồi hơn 5,1 triệu m³ đất đá thải trong thời gian 5 năm. Sản lượng dự kiến khoảng 1 triệu m³/năm, có thể đóng góp khoảng 5 - 6 tỷ đồng mỗi năm cho ngân sách nhà nước.  

Giám đốc điều hành mỏ sắt Tiến Bộ, Nguyễn Ngọc Dương, cho biết, từ đầu năm 2026 đến nay, lượng đất đá thải được tiêu thụ đạt hơn 100.000m³, phục vụ san lấp hạ tầng các khu dân cư, khu công nghiệp và cụm công nghiệp trên địa bàn tỉnh. Để kiểm soát hoạt động thu hồi, vận chuyển, mỏ sắt Tiến Bộ bố trí lực lượng bảo vệ, lắp đặt hơn chục camera tại các tuyến đường và khu vực mỏ; tổ chức chấm chuyến từng xe, định kỳ đo đạc địa hình để đối chiếu khối lượng thực tế.  

Việc nghiệm thu, thanh quyết toán căn cứ vào số liệu vận chuyển và kết quả đo đạc, nhằm hạn chế thất thoát, đồng thời ngăn chặn tình trạng trà trộn khoáng sản khác vào đất đá thải. 

Doanh nghiệp cũng yêu cầu các đơn vị vận chuyển cung cấp hồ sơ chứng minh địa điểm tiếp nhận vật liệu. Đây là khâu quan trọng nhằm kiểm soát nguồn gốc, hành trình và mục đích sử dụng vật liệu sau thu hồi.  

Mở rộng thị trường vật liệu thứ cấp  

Từ thực tế cho thấy, không chỉ có đất đá thải từ khai thác than, quặng sắt, tại Thái Nguyên còn phát sinh nhiều loại phụ phẩm từ hoạt động chế biến khoáng sản và sản xuất công nghiệp, trong đó, cát thải từ quá trình tuyển, luyện quặng titan đang được doanh nghiệp đề xuất nghiên cứu tận dụng làm vật liệu san lấp.   

Tại Nhà máy luyện xỉ titan Phú Lương của Công ty TNHH và Phát triển nông thôn miền núi, nguồn nguyên liệu được khai thác từ mỏ titan Cây Châm và mỏ titan Nahoe trên địa bàn tỉnh.  

Theo lãnh đạo doanh nghiệp, bên cạnh việc thu hồi quặng tinh và phụ gia xi măng, quá trình sản xuất còn phát sinh khoảng 50.000 tấn cát thải mỗi năm. Doanh nghiệp hiện mong muốn cơ quan chức năng xem xét, hướng dẫn và phê duyệt phương án tận dụng nguồn cát thải này làm vật liệu xây dựng, qua đó nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và giảm lượng chất thải phải lưu chứa.

Có thể thấy, nhiều dòng phụ phẩm công nghiệp khác cũng có khả năng được nghiên cứu, đánh giá để tái sử dụng nếu đáp ứng đầy đủ yêu cầu về chất lượng, công nghệ và bảo vệ môi trường.  

Tỉnh Thái Nguyên hiện có 19 mỏ đất được cấp phép khai thác còn hiệu lực, với tổng trữ lượng khoảng 48,23 triệu m³, công suất khai thác 7,699 triệu m³/năm.  

Trong khi đó, nhu cầu đất san lấp giai đoạn 2026 - 2030 ước khoảng 89,339 triệu m³; công suất cung ứng được thống kê khoảng 51,831 triệu m³/năm.

Hồng Nguyễn - Thái Bình