Thẩm tra 3 dự án cao tốc chiến lược: Giải bài toán khó khăn nguồn vốn với các địa phương miền núi

Ủy ban Kinh tế và Tài chính vừa tổ chức Phiên họp toàn thể lần thứ 9 để thẩm tra ba dự án đầu tư xây dựng đường bộ cao tốc quan trọng, gồm: Bảo Hà - Lai Châu (CT.13), đoạn Bảo Hà - Tân Phong; Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên (CT.03), đoạn qua địa phận tỉnh Sơn La; Quảng Ngãi - Kon Tum.

Dự phiên họp có Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi chủ trì.

Cần ưu tiên nguồn lực cho các địa phương miền núi khó khăn

Tại phiên họp, các đại biểu thống nhất cao về sự cần thiết và tính cấp bách của việc triển khai ba dự án cao tốc. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Hữu Toàn nhấn mạnh, việc sớm đưa các tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Sơn La tiếp cận mạng lưới cao tốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ giúp khai thác tiềm năng phát triển mà còn bảo đảm công bằng, thu hẹp khoảng cách giữa miền núi và miền xuôi theo chủ trương của Đảng.

Ở góc độ quốc phòng - an ninh, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Trần Đức Thuận thống nhất với chủ trương đầu tư, đồng thời đề nghị Chính phủ phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an và Bộ Quốc phòng đánh giá toàn diện tác động của các dự án trong cả thời bình và thời chiến.

Đại biểu lưu ý cần tính toán tầm nhìn dài hạn đối với các công trình cầu, hầm, bảo đảm khả năng mở rộng lên 6 làn xe khi điều kiện kinh tế - xã hội cho phép. Công tác giải phóng mặt bằng cũng phải được thực hiện công khai, minh bạch, bảo đảm người dân thuộc diện tái định cư có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Một trong những nội dung được thảo luận nhiều là phương án bố trí vốn và tỷ lệ đóng góp của ngân sách địa phương. Theo báo cáo, tại các dự án Bảo Hà - Lai Châu và Quảng Ngãi - Kon Tum, các địa phương phải bố trí khoảng 50% kinh phí giải phóng mặt bằng.

Phân tích về khả năng cân đối nguồn lực, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn chỉ ra sự chênh lệch đáng kể trong tỷ lệ vốn ngân sách địa phương dành cho đầu tư công trung hạn so với tổng mức đầu tư các tuyến cao tốc. Cụ thể, Lai Châu phải bố trí tới 38,7%, Cao Bằng 23,6%, Sơn La 16,2%, Điện Biên 14,5%; trong khi Nghệ An chỉ 6,4%, Gia Lai 2,2%.

Đại biểu đặt vấn đề, tại sao những địa phương có điều kiện kinh tế khó khăn nhất lại phải dành tỷ lệ ngân sách lớn hơn cho các tuyến giao thông trục chính? Từ đó, kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính rà soát, có phương án hỗ trợ phù hợp hơn cho các tỉnh còn hạn chế về nguồn lực, tránh để chính sách ưu tiên phát triển miền núi vô tình trở thành gánh nặng tài chính đối với địa phương.

Cùng quan điểm, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính Hoàng Quang Hàm đề nghị các tỉnh làm rõ khả năng bảo đảm nguồn vốn và tiến độ thực hiện theo chương trình hành động của Trung ương. Trường hợp địa phương không bố trí đủ vốn, dự án có nguy cơ chậm tiến độ và cần xác định rõ trách nhiệm của các bên liên quan.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Trường Giang cũng lưu ý đến chính sách cho phép Sơn La và Điện Biên giữ lại 100% nguồn thu từ tiền sử dụng đất. Theo đại biểu, khoản thu này hiện chiếm khoảng 18 - 25% tổng thu ngân sách trên địa bàn tỉnh Sơn La và đang được sử dụng để cân đối ngân sách hằng năm. Vì vậy, cần đánh giá kỹ tác động của chính sách đối với khả năng cân đối ngân sách địa phương.

Bên cạnh vấn đề vốn, các đại biểu còn góp ý về những cơ chế đặc thù như chỉ định thầu, thu hồi đất phục vụ bố trí bãi đổ thải và giữ lại nguồn thu từ tiền sử dụng đất để tái đầu tư cho các địa phương khó khăn.

Đối với quy định thu hồi đất, đại biểu Nguyễn Trường Giang cho rằng, dù một số nghị quyết đặc thù của Quốc hội đã cho phép thu hồi đất phục vụ mục đích công cộng ngoài các trường hợp thông thường, cơ quan soạn thảo vẫn cần rà soát kỹ để bảo đảm phù hợp với Hiến pháp và hệ thống pháp luật.

Trong khi đó, Ủy viên chuyên trách Hội đồng Dân tộc Hoàng Văn Tuyên đề xuất Chính phủ nghiên cứu cơ chế cho phép các địa phương khó khăn được giữ lại phần vốn tiết kiệm trong quá trình triển khai để tiếp tục đầu tư cho các dự án trọng điểm trên địa bàn.

Các địa phương cam kết bố trí nguồn lực triển khai dự án

Đại diện các địa phương dự kiến triển khai dự án bày tỏ sự đồng tình, phấn khởi khi các tuyến cao tốc được đưa vào chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đồng thời khẳng định quyết tâm phối hợp thực hiện.

Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Sơn La Hoàng Văn Nghiệm cho biết, địa phương có địa hình chia cắt mạnh, không có đường sắt, đường thủy không thể khai thác vận tải, trong khi Quốc lộ 6 là tuyến giao thông độc đạo thường xuyên xảy ra sạt lở. Vì vậy, đầu tư tuyến cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Lãnh đạo tỉnh Sơn La khẳng định sẽ chủ động chuẩn bị phương án, bố trí nguồn lực triển khai dự án; đồng thời kiến nghị Quốc hội, Chính phủ ủng hộ cơ chế cho phép địa phương giữ lại 100% tiền sử dụng đất để tạo thêm nguồn lực đầu tư, tháo gỡ điểm nghẽn về giao thông.

Đối với dự án Quảng Ngãi - Kon Tum, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Đức Tâm cho biết, hiện nay địa phương chủ yếu phụ thuộc vào Quốc lộ 24. Tuyến đường này thường xuyên bị sạt lở, khiến tỉnh phải dành nguồn ngân sách lớn để khắc phục, sửa chữa hằng năm.

Để bảo đảm nguồn lực thực hiện dự án, Quảng Ngãi cam kết trình HĐND tỉnh thông qua nghị quyết bố trí hơn 2.047 tỷ đồng, tương đương 50% tổng mức đầu tư thuộc trách nhiệm của địa phương, vào đầu tháng 11/2026. Tỉnh cũng kiến nghị Quốc hội cho phép áp dụng thống nhất các cơ chế đặc thù và giữ lại nguồn vốn tiết kiệm để đầu tư những công trình trọng điểm.

Rà soát chặt tổng mức đầu tư và cơ chế đặc thù

Phát biểu chỉ đạo tại phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên ghi nhận, đánh giá cao tinh thần làm việc khẩn trương, nghiêm túc và trách nhiệm của Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính, Hội đồng Dân tộc cùng các cơ quan liên quan.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, ba dự án cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên và Quảng Ngãi - Kon Tum là những công trình quan trọng quốc gia, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh và thực hiện mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao.

Tuy nhiên, do các dự án có quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp, cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra cần tiếp tục rà soát kỹ các nội dung trọng tâm. Trong đó, cần làm rõ sự cần thiết, tính cấp thiết, mức độ đồng bộ với quy hoạch, hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Đặc biệt, cần đánh giá cụ thể vai trò kết nối vùng, khả năng hình thành và mở rộng các hành lang kinh tế mới khi các tuyến cao tốc hoàn thành.

Về tổng mức đầu tư, Phó Chủ tịch Quốc hội yêu cầu tính toán chính xác, cập nhật đầy đủ các yếu tố chi phí có thể biến động như giải phóng mặt bằng, xử lý nền đất yếu và chi phí dự phòng. Việc lập dự toán phải bảo đảm đầy đủ, có căn cứ, không bỏ sót chi phí nhưng cũng không để xảy ra tình trạng tính toán thiếu cơ sở.

Đối với phương án đầu tư hoàn toàn bằng vốn đầu tư công, cần đánh giá kỹ tính khả thi, đồng thời phải có nghị quyết của HĐND các địa phương về cam kết bố trí vốn ngân sách làm cơ sở pháp lý trình Quốc hội xem xét.

Về các cơ chế, chính sách đặc thù, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên yêu cầu chỉ đề xuất những nội dung thực sự cần thiết, không hợp thức hóa các cơ chế chưa đủ điều kiện hoặc tiềm ẩn rủi ro tiêu cực. Quá trình xây dựng và thực hiện chính sách phải bảo đảm yêu cầu phòng, chống tham nhũng, lãng phí, thất thoát, sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư công.