Đất công có quy hoạch, kế hoạch sử dụng. Còn những công trình đã xây trên đất đó bằng nguồn lực công, như trụ sở, trường học hay cơ sở nhà đất, thì chủ yếu vẫn được quản lý riêng lẻ theo từng tài sản, từng đơn vị. Sau sắp xếp bộ máy, khoảng trống này hiện ra rõ hơn bao giờ hết.
17-1794888384-tu-quy-hoach-su-dung-dat-den-quy-hoach-su-dung-tai-san-cong
 

Không thể chỉ quy hoạch những gì sẽ xây dựng trong tương lai mà bỏ qua việc hoạch định sử dụng những công trình đã được xây dựng bằng nguồn lực công trong quá khứ.

Một nghịch lý trong quản trị nguồn lực công

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nhằm phân bổ nguồn lực đất đai cho các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường. Mỗi khu đất được xem xét trong mối quan hệ với định hướng phát triển của địa phương và quốc gia, không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt mà còn tính đến lợi ích của các thế hệ tương lai. 

Tuy nhiên, đối với công trình xây dựng là tài sản công – những tài sản được hình thành từ ngân sách và các nguồn lực của Nhà nước qua nhiều thế hệ – cách tiếp cận lại có phần khác biệt. Việc quản lý, sử dụng và xử lý các công trình này chủ yếu được thực hiện theo từng tài sản, từng cơ quan, đơn vị và từng nhu cầu cụ thể.

Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại bộ máy, nhiều trụ sở, cơ sở nhà đất trở nên dôi dư. Vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để xử lý số tài sản này đúng quy định, tránh thất thoát, lãng phí, mà còn là làm thế nào để tổ chức lại việc sử dụng toàn bộ hệ thống công trình công nhằm phục vụ tốt nhất nhu cầu phát triển trong giai đoạn mới. 

Từ thực tiễn đó, một câu hỏi đặt ra là: Tại sao chúng ta có quy hoạch sử dụng đất nhưng chưa có một công cụ quy hoạch tổng thể sử dụng công trình xây dựng là tài sản công? 

Đây không đơn thuần là câu chuyện bổ sung một loại quy hoạch mới, mà là vấn đề đổi mới tư duy quản trị nguồn lực công, từ quản lý từng tài sản sang hoạch định, phân bổ và phát huy giá trị của cả một hệ thống tài sản trong không gian và theo thời gian.

17-1794888429-tu-quy-hoach-su-dung-dat-den-quy-hoach-su-dung-tai-san-cong
TS. Lê Tùng Lâm - Trưởng ban Đô thị HĐND TP Đà Nẵng

Đất đai và công trình xây dựng – hai nguồn lực không thể tách rời

Đất đai là nguồn lực không gian của quốc gia. Công trình xây dựng là nguồn lực vật chất được tích lũy trên không gian đó thông qua quá trình đầu tư và phát triển. Một khu đất có thể được sử dụng để xây dựng trường học, bệnh viện, trụ sở hành chính hoặc công trình văn hóa. 

Nhưng khi công trình đã được xây dựng, nguồn lực mà xã hội sở hữu không còn chỉ là diện tích đất. Đó còn là diện tích sàn, kết cấu, hệ thống kỹ thuật, khả năng phục vụ cộng đồng và những giá trị được hình thành trong suốt quá trình sử dụng.

Nếu quy hoạch sử dụng đất trả lời câu hỏi đất đai cần được phân bổ cho những mục đích nào, thì hoạch định sử dụng công trình công phải trả lời câu hỏi những tài sản đã được đầu tư cần được sử dụng như thế nào để tạo ra giá trị cao nhất cho cộng đồng. Hai câu hỏi này có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Một khu đất có thể được quy hoạch cho mục đích công cộng, nhưng công trình hiện hữu trên đất lại đang được sử dụng với hiệu suất thấp. Ngược lại, một công trình không còn phù hợp với chức năng ban đầu vẫn có thể có giá trị rất lớn nếu được cải tạo, chuyển đổi công năng để đáp ứng nhu cầu mới. 

Nếu không quản trị đồng thời hai nguồn lực này, chúng ta có thể rơi vào nghịch lý: một mặt tiếp tục bố trí đất và ngân sách để xây dựng công trình mới; mặt khác lại để những công trình đã được đầu tư bằng nguồn lực công xuống cấp, bỏ trống hoặc bị xử lý khi chưa đánh giá đầy đủ tiềm năng sử dụng.

17-1794888475-tu-quy-hoach-su-dung-dat-den-quy-hoach-su-dung-tai-san-cong
 

Khoảng trống giữa quy hoạch đô thị và quản lý tài sản công

Quy hoạch đô thị quan tâm đến tổ chức không gian, phân bố dân cư, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nhu cầu phát triển trong tương lai. Trong khi đó, quản lý tài sản công tập trung vào việc giao quản lý, sử dụng đúng mục đích, tiêu chuẩn, định mức, khai thác, điều chuyển và xử lý tài sản theo quy định. 

Pháp luật hiện hành đã có những quy định về sắp xếp lại, xử lý nhà, đất, chuyển đổi công năng và khai thác tài sản công. Vì vậy, không thể cho rằng chúng ta đang thiếu hoàn toàn các công cụ pháp lý để tổ chức sử dụng công trình công.

Điều còn thiếu là một cơ chế kết nối có hệ thống giữa quy hoạch phát triển đô thị và quản trị toàn bộ danh mục công trình công. Khi lập quy hoạch, chúng ta xác định một khu vực cần thêm bao nhiêu trường học, bệnh viện, công trình văn hóa hoặc không gian công cộng. 

Nhưng liệu đã đánh giá đầy đủ trong khu vực đó đang có bao nhiêu công trình công, công trình nào chưa sử dụng hết công suất, công trình nào có thể cải tạo hoặc chuyển đổi để đáp ứng nhu cầu mới? Khi xử lý một trụ sở dôi dư, chúng ta xem xét tài sản thuộc đơn vị nào, hiện trạng pháp lý ra sao, có thể điều chuyển, khai thác hoặc xử lý bằng phương thức nào. Nhưng liệu đã đặt công trình đó trong bức tranh tổng thể về nhu cầu phát triển của đô thị trong 10, 20 hay 30 năm tới?

Một bên hoạch định những gì cần phát triển trong tương lai. Một bên quản lý những tài sản đã hình thành trong quá khứ. Nếu thiếu sự kết nối, quyết định đầu tư mới và quyết định xử lý tài sản hiện hữu có thể được thực hiện riêng rẽ, không hỗ trợ cho nhau. 

Điều cần thiết là chuyển từ quản lý tài sản theo từng đơn vị sang quản trị danh mục tài sản trên phạm vi toàn địa phương, từ đánh giá từng công trình sang đánh giá mối quan hệ giữa công trình với nhu cầu phát triển của cả đô thị.

17-1794888489-tu-quy-hoach-su-dung-dat-den-quy-hoach-su-dung-tai-san-cong
 

Tài sản dôi dư đối với một cơ quan chưa chắc đã dôi dư đối với thành phố

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, một trụ sở có thể không còn cần thiết đối với cơ quan đang quản lý. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc công trình ấy không còn cần thiết đối với xã hội. 

Một trụ sở hành chính dôi dư có thể nằm trong khu vực đang thiếu trường mầm non. 

Một cơ sở làm việc không còn sử dụng có thể nằm giữa khu dân cư đang thiếu thư viện, nhà sinh hoạt cộng đồng hoặc cơ sở chăm sóc sức khỏe. 

Một khu nhà đất công tại vị trí thuận lợi có thể trở thành nguồn lực quan trọng để giải quyết những thiếu hụt về hạ tầng xã hội trong tương lai.

Tất nhiên, không phải công trình nào cũng có thể chuyển đổi công năng. Việc tái sử dụng phải được đánh giá về quy hoạch, pháp lý đất đai, chất lượng kết cấu, phòng cháy chữa cháy, điều kiện tiếp cận, chi phí cải tạo và các yêu cầu chuyên ngành. Nhưng trước khi quyết định xử lý một tài sản, cần đặt ra câu hỏi: công trình này còn có thể tạo ra giá trị gì cho thành phố?

Một tài sản có thể dôi dư về chức năng hành chính nhưng lại cần thiết đối với chức năng giáo dục. Có thể không còn phù hợp với một ngành nhưng lại có giá trị lớn đối với một cộng đồng dân cư. Có thể chưa cần sử dụng ngay hôm nay nhưng sẽ trở thành nguồn lực chiến lược trong tương lai. 

Vì vậy, không nên chỉ xác định tài sản dôi dư trên cơ sở nhu cầu của đơn vị đang quản lý, mà phải đánh giá cả nhu cầu của các ngành, các địa bàn và định hướng phát triển dài hạn của địa phương. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy xử lý tài sản sang tư duy tái phân bổ nguồn lực công.

Giá trị công cộng phải trở thành tiêu chí trung tâm

Trong quản lý tài sản công, giá trị tài chính là một yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào giá trị thị trường, nguyên giá hoặc giá trị còn lại trên sổ sách, chúng ta có thể chưa đánh giá đầy đủ ý nghĩa của một công trình đối với sự phát triển đô thị. 

Giả sử một trụ sở công tại khu vực trung tâm có giá trị thị trường 100 tỷ đồng. Bán tài sản có thể mang lại một khoản thu đáng kể cho ngân sách. Nhưng nếu khu vực đó đang thiếu trường học, việc chuyển đổi công trình thành cơ sở giáo dục có thể giúp thành phố tránh được chi phí tạo lập quỹ đất, đầu tư xây dựng mới, đồng thời giải quyết một nhu cầu cấp thiết của người dân. 

Trong trường hợp này, phương án tạo ra nguồn thu lớn nhất chưa chắc là phương án tạo ra giá trị công cộng cao nhất.

17-1794888499-tu-quy-hoach-su-dung-dat-den-quy-hoach-su-dung-tai-san-cong
 

Ngược lại, cũng không nên mặc định rằng giữ lại tài sản công luôn tốt hơn bán hoặc xử lý tài sản. Một công trình xuống cấp nghiêm trọng, không còn phù hợp với nhu cầu phát triển, có chi phí duy trì quá lớn hoặc không có khả năng chuyển đổi hiệu quả có thể cần được xử lý để giải phóng nguồn lực. 

Vấn đề không phải là giữ lại hay bán đi, mà là lựa chọn phương án tối ưu trên cơ sở đánh giá toàn diện.

Giá trị của công trình công cần được xem xét trên nhiều phương diện: giá trị kinh tế, khả năng đáp ứng nhu cầu xã hội, vị trí và khả năng tiếp cận, tác động môi trường, giá trị văn hóa – lịch sử và vai trò chiến lược đối với phát triển dài hạn.

Cần một công cụ quy hoạch chiến lược sử dụng công trình công

Đã đến lúc nghiên cứu hình thành một công cụ hoạch định tổng thể việc sử dụng công trình xây dựng là tài sản công. Không nhất thiết phải bổ sung ngay một loại quy hoạch pháp định mới. 

Trước mắt, có thể xây dựng một đề án hoặc kế hoạch chiến lược quản lý, sử dụng, khai thác và phát triển quỹ công trình công của địa phương, tích hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch đô thị và nông thôn, các quy hoạch chuyên ngành, kế hoạch đầu tư công và ngân sách.

Công cụ này cần bắt đầu từ việc nhận diện đầy đủ toàn bộ quỹ công trình hiện hữu, đánh giá chất lượng, công năng, hiệu suất sử dụng, chi phí vận hành và khả năng đáp ứng nhu cầu phát triển.

Trên cơ sở đó, xác định những công trình cần tiếp tục sử dụng; những công trình cần cải tạo, nâng cấp; những công trình có thể chuyển đổi công năng; những công trình có thể khai thác theo quy định; những tài sản cần bảo tồn, bảo quản; những tài sản cần giữ lại làm quỹ dự trữ chiến lược; và những tài sản thực sự không còn phù hợp cần được xử lý. 

Đồng thời, phải xác định những khu vực còn thiếu công trình công sau khi đã đánh giá đầy đủ khả năng khai thác và tái sử dụng tài sản hiện hữu.

Một nguyên tắc quan trọng cần được hình thành: trước khi quyết định đầu tư xây dựng mới bằng nguồn lực công, cần đánh giá khả năng đáp ứng nhu cầu thông qua việc sử dụng, cải tạo hoặc chuyển đổi các công trình công hiện có. 

Nguyên tắc này không nhằm hạn chế đầu tư phát triển, mà giúp bảo đảm mỗi quyết định đầu tư mới thực sự xuất phát từ nhu cầu chưa được đáp ứng, thay vì từ sự thiếu thông tin hoặc thiếu phối hợp giữa các cơ quan quản lý.

Hình thành quỹ tài sản công dự trữ chiến lược

Trong quá trình phát triển, nhiều đô thị gặp khó khăn khi cần bổ sung trường học, bệnh viện, công viên hoặc công trình giao thông tại những khu vực đã xây dựng với mật độ cao. Chi phí giải phóng mặt bằng và tạo lập quỹ đất mới có thể rất lớn. Trong khi đó, những cơ sở nhà đất công hiện hữu tại các vị trí thuận lợi có thể trở thành nguồn lực quý giá để đáp ứng các nhu cầu này trong tương lai.

Không phải mọi tài sản chưa có nhu cầu sử dụng ngay đều cần được xử lý để tạo nguồn thu. Một số tài sản cần được giữ lại vì giá trị chiến lược mà chúng có thể mang lại trong 20–30 năm tới.

Tuy nhiên, dự trữ chiến lược không có nghĩa là để tài sản bỏ hoang vô thời hạn. Mỗi tài sản dự trữ phải có mục tiêu rõ ràng, phương án quản lý, bảo quản, nguồn lực duy trì và thời điểm đánh giá lại. 

Trong thời gian chưa sử dụng cho mục tiêu dài hạn, có thể nghiên cứu các hình thức sử dụng hoặc khai thác tạm thời phù hợp với pháp luật. Giữ lại một tài sản mà không có chiến lược sử dụng cũng có thể là lãng phí. Nhưng xử lý một tài sản chiến lược chỉ vì chưa có nhu cầu trước mắt có thể tạo ra sự lãng phí lớn hơn trong tương lai. Đó là lý do quản trị tài sản công phải gắn với tầm nhìn phát triển đô thị dài hạn.

Từ sổ sách tài sản đến bản đồ quản trị nguồn lực công

Để thực hiện cách tiếp cận mới, dữ liệu phải trở thành nền tảng. Mỗi công trình công cần có một hồ sơ số thống nhất, phản ánh không chỉ thông tin tài chính mà còn cả vị trí, ranh giới đất, diện tích sàn, công năng, chất lượng kỹ thuật, tình trạng pháp lý, mức độ sử dụng, chi phí vận hành và khả năng chuyển đổi. Trên nền tảng đó, cần xây dựng bản đồ quản lý, sử dụng, khai thác, dự trữ và bảo vệ tài sản công trên toàn địa bàn.

Bản đồ này không chỉ cho biết thành phố đang có những tài sản nào, mà còn phải thể hiện tài sản đang được sử dụng ra sao, khu vực nào đang thiếu dịch vụ công, công trình nào có khả năng đáp ứng nhu cầu mới và tài sản nào cần được bảo vệ cho phát triển dài hạn. 

Khi dữ liệu tài sản công được kết nối với dữ liệu dân cư, quy hoạch, đất đai, giao thông, giáo dục, y tế và đầu tư công, chính quyền có thể nhận diện những mối quan hệ mà phương thức quản lý phân tán trước đây khó phát hiện. Khi đó, bản đồ tài sản công không còn đơn thuần là bản đồ kiểm kê mà trở thành công cụ hỗ trợ hoạch định chính sách và ra quyết định phát triển đô thị.

Đối với Đà Nẵng, quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và mở rộng không gian phát triển đặt ra yêu cầu tổ chức lại hệ thống công trình công trên phạm vi rộng lớn hơn. Đây là cơ hội để thành phố nghiên cứu xây dựng Đề án tổng thể quản lý, sử dụng, khai thác và phát triển quỹ công trình xây dựng thuộc tài sản công đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. 

Đề án cần hướng đến việc tổng kiểm kê, số hóa, đánh giá hiệu quả sử dụng công trình hiện hữu; dự báo nhu cầu dịch vụ công theo từng khu vực; xác định khả năng cải tạo, chuyển đổi và tái sử dụng; hình thành quỹ tài sản dự trữ chiến lược; đồng thời tích hợp kết quả vào quy hoạch và kế hoạch đầu tư công.

Quan trọng hơn, cần hình thành cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý tài sản công, tài chính, quy hoạch, đất đai, xây dựng và các ngành trực tiếp sử dụng công trình. Một trường học không nên chỉ được nhìn nhận là tài sản của ngành giáo dục. 

Một trụ sở không nên chỉ được nhìn nhận là tài sản của cơ quan hành chính đang quản lý. Trong phạm vi thẩm quyền của địa phương, các công trình đó cần được xem xét như những bộ phận của danh mục nguồn lực công phục vụ sự phát triển chung của thành phố.

Quy hoạch cả những gì đã có, không chỉ những gì sẽ xây

Phát triển đô thị không chỉ là mở rộng không gian, xây dựng thêm công trình và huy động thêm nguồn lực đầu tư. Phát triển đô thị còn là quá trình tổ chức lại, tái sử dụng và phát huy những nguồn lực đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. 

Nếu quy hoạch sử dụng đất là công cụ phân bổ nguồn lực không gian, thì hoạch định sử dụng công trình xây dựng là tài sản công cần trở thành công cụ phân bổ và phát huy nguồn lực vật chất đã được đầu tư trong không gian đó.

Việc hình thành công cụ này không nhằm thay thế hệ thống quy hoạch hay pháp luật quản lý tài sản công hiện hành, mà nhằm kết nối những hệ thống đó trong một tư duy quản trị thống nhất.

Về lâu dài, cần nghiên cứu hoàn thiện thể chế để việc hoạch định sử dụng tài sản công trở thành một bộ phận hữu cơ của quản trị phát triển đô thị, gắn chặt với quy hoạch, đầu tư công và ngân sách. Một đô thị phát triển không chỉ được đánh giá bằng số lượng công trình mới được xây dựng, mà còn bằng khả năng sử dụng hiệu quả, sáng tạo và bền vững những công trình đang hiện hữu. 

Đã đến lúc chúng ta không chỉ quy hoạch đất để xây dựng công trình, mà còn phải hoạch định việc sử dụng những công trình đã được xây dựng trên đất.

Đó là bước chuyển từ quản lý tài sản công sang quản trị nguồn lực phát triển; từ xử lý những gì đang dôi dư sang chủ động kiến tạo những giá trị mà xã hội hiện nay và tương lai thực sự cần.

ThS. Lê Tùng Lâm