Bảo tồn biệt thự cũ sở hữu công có giá trị theo Luật Kiến trúc

Theo Luật Kiến trúc được Quốc hội phê duyệt năm 2019 và chính thức có hiệu lực từ tháng 7/2020, bên cạnh các di tích kiến trúc đã được xếp hạng đã được quản lý cơ bản chặt chẽ và đồng bộ, việc bảo tồn và phát huy các giá trị công trình có giá trị cần được đẩy mạnh trong thời gian tới. Tuy nhiên, do đặc thù về tính sở hữu và công năng sử dụng lịch sử để lại là rất phức tạp, cũng như quy trình thực hiện còn nhiều khó khăn, việc bảo tồn và phát huy giá trị công trình vẫn còn nhiều tồn tại trong thời gian vừa qua ảnh hưởng tới bản sắc kiến trúc cảnh quan đô thị.

 

Với trường hợp TP Hà Nội, nằm trong hệ thống các công trình kiến trúc có giá trị tiêu biểu nhất đang đối mặt với các thách thức về bảo tồn và phát huy giá trị chính là các biệt thự cũ tại khu phố cũ Hà Nội. Trong đó, phải kể đến một số lượng lớn các biệt thự cũ thuộc sở hữu công có nhiều yếu tố đặc thù rất cần được triển khai sớm công tác bảo tồn và phát huy giá trị.

 

 

Biệt thự cũ thuộc sở hữu công khu phố cũ Hà Nội, những công trình có giá trị đang bị mai một 

 

Khu phố cũ Hà Nội (hay còn gọi là khu phố Pháp) có lịch sử hình thành từ từ những năm 70 của thế kỷ 19. Trải qua khoảng 70 năm (1875 - 1945), tại đây đã hình thành và ghi dấu đậm nét vào giai đoạn phát triển của Hà Nội thời kỳ Pháp thuộc trong đó phải kể đến các công trình biệt thự cũ.

 

Tuy có sự khác biệt về cấu trúc hình thái nhưng hàng trăm biệt thự được xây dựng với diện mạo theo phong cách quy hoạch và kiến trúc của Pháp hòa quyện với các yếu tố bản địa đã đóng góp hình thành ngôn ngữ kiến trúc Đông Dương với đặc trưng là sự giao thoa, tiếp xúc văn hóa Đông - Tây đặc sắc.

 

Với riêng Hà Nội, công trình biệt thự cũ thời Pháp thuộc được xem là những công trình có giá trị vật thể cụ thể, phản ánh lịch sử kiến trúc một giai đoạn hình thành Thủ đô. Ngoài các giá trị lớn về mặt kinh tế, các công trình này còn hàm chứa những giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc... làm nên nét bản sắc, vẻ đẹp riêng cho đô thị của Hà Nội.

 

Từ cuối năm 2013, trên cơ sở rà soát đánh giá hiện trạng, UBND TP Hà Nội đã ban hành danh mục 1.253 nhà biệt thự thuộc đối tượng quản lý, sử dụng theo "Quy chế quản lý, sử dụng nhà biệt thự cũ được xây dựng từ trước năm 1954 trên địa bàn TP Hà Nội". Các biệt thự cũ tập trung chủ yếu tại 5 quận gồm: Ba Đình (428 biệt thự), Hoàn Kiếm (527 biệt thự), Hai Bà Trưng (270 biệt thự), Tây Hồ (14 biệt thự), Đống Đa (14 biệt thự).

 

 

Trong danh sách này, ngoài 301 biệt thự thuộc sở hữu tư nhân, có đến 352 biệt thự thuộc sở hữu nhà nước, 100 biệt thự thuộc sở hữu của các tổ chức và 500 biệt thự có sở hữu đan xen. Trong số 382 công trình thuộc nhóm có giá trị về kiến trúc nhưng chưa được xếp hạng các công trình biệt thự cũ sở hữu Nhà nước chiếm số lượng khá lớn, trong đó nhiều công trình có giá trị kiến trúc/ cảnh quan rất có giá trị như các công trình biệt thự cũ trên tuyến phố Hoàng Diệu, Phan Đình Phùng, Quán Thánh… được sử dụng làm trụ sở làm việc cơ quan, tổ chức hoặc nhà ở công vụ. Tuy nhiên, rất nhiều công trình chưa được xếp hạng di tích lịch sử để có thể được quản lý một cách bài bản và đồng bộ.

 

Dù có nhiều giá trị đóng góp nhưng trong thời gian gần đây, các số liệu khảo sát sơ bộ cũng đã cho thấy tình trạng xuống cấp nghiêm trọng hệ thống các công trình biệt thự cũ tại Hà Nội. Điều này tiềm ẩn những nguy cơ quỹ di sản đô thị bị biến dạng, làm mai một nhanh chóng tính nhận diện cũng như tổng thể kiến trúc cảnh quan đặc trưng của đô thị, văn hóa đô thị.

 

Theo Tờ trình số 218/2019/TTr-SXD năm 2019 của Sở Xây dựng Hà Nội, danh sách đã được công bố, danh mục biệt thự cũ được xây dựng từ trước năm 1954 đã giảm xuống từ 1.253 công trình xuống còn 1.225 công trình, trong đó công trình thuộc nhóm 2 là nhóm công trình có giá trị chưa được xếp hạng đã bị phá hủy 25 công trình. 

 

 

Nhiều công trình do đã quá niên hạn sử dụng, không được trùng tu cải tạo đúng mức nên bị xuống cấp, thậm chí là nguy cơ sụp đổ gây nguy hiểm cho tính mạng người sử dụng. Cùng với đó, dưới áp lực của sự gia tăng đáng kể nhu cầu sử dụng, một số lượng rất lớn công trình biệt thự cũ tại Hà Nội đã bị cải tạo, cơi nới làm biến dạng, thậm chí là đập bỏ để xây mới gây tổn thất nghiêm trọng trực tiếp đến quỹ di sản đô thị cũng như làm biến dạng tổng thể không gian kiến trúc khu vực lõi đô thị Hà Nội.

 

Trong số này, cũng có một số lượng các công trình biệt thự cũ sở hữu công do các cơ quan, tổ chức nhà nước sử dụng làm trụ sở văn phòng làm việc cũng bị cải tạo cơi nới, mở rộng tự phát một số các chức năng cho công trình như nhà ăn cho cán bộ nhân viên, khu vệ sinh, phòng họp lớn… làm biến dạng và mai một kiến trúc cũng như cảnh quan khuôn viên công trình. 

 

Gần đây nhất, tháng 4/2022, dư luận cũng có nhiều tranh cãi rất lớn về việc thành phố công bố rao bán hơn 600 dự án biệt thự cũ thuộc sở hữu nhà nước và chủ yếu nằm ở các quận trung tâm. Rất may, tiếp sau đó quyết định này cũng đã được nhanh chóng được thu hồi nhưng cũng cho thấy nhiều nguy cơ bị biến dạng và mai một của hệ thống các nhà biệt thự cũ sở hữu công trên địa bàn TP Hà Nội.

 

Bảo tồn biệt thự cũ sở hữu công khu phố cũ Hà Nội theo khuôn khổ luật kiến trúc

 

Tình trạng biến dạng và mai một hiện nay của các công trình  biệt thự cũ có giá trị trong khu phố cũ Hà Nội cũng là phổ biến chung với nhiều đô thị lớn - nhỏ trên pham vi cả nước. Một số nguyên nhân, khó khăn chính cho một số các tồn tại trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị biệt thự cũ có giá trị khu phố cũ Hà Nội được chỉ ra bao gồm:

 

(1) Tính đa dạng về sở hữu do nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân sở hữu sử dụng và đồng sở hữu sử dụng nên việc xác định trách nhiệm về quản lý, bảo tồn, tôn tạo.

 

 

(2) Công tác quản lý theo dõi cũng bị đánh giá thiếu chặt chẽ nhiều trường hợp không có hồ sơ quản lý, kịp thời cập nhật tình trạng biến động về phá dỡ, cải tạo, xây dựng lại.

 

(3) Những khó khăn về vốn ngân sách và kêu gọi xã hội hóa trong việc bảo tồn và phát huy giá trị công trình.

 

Với các công trình biệt thự có giá trị sở hữu công, với các ưu thế đặc thù riêng như vấn đề về sở hữu và đồng sở hữu/ sử dụng có tính chất ít phức tạp hơn (phần lớn chỉ do một đơn vị cơ quan nhà nước quản lý và sử dụng), vấn đề về nguồn lực và cơ chế về bảo tồn, tôn tạo, đặc biệt là chính sách nhất quán lớn về ưu tiên di dời cơ quan công sở ra khỏi khu vực nội đô nên có thể được xem là những cơ sở tốt để quản lý và bảo tồn tôn tạo, phát huy công trình có giá trị loại này theo đúng tinh thần của Luật Kiến trúc, đóng góp cho sự phát triển kinh tế xã hội chung, đồng thời xây dựng và tạo dựng bản sắc kiến trúc cảnh quan đô thị, trở thành hình mẫu nhân rộng với các công trình biệt thự cũ có giá trị khác trên địa bàn thành phố. 

 

Theo các quy định của Luật Kiến trúc 2019, các nội dung cần thực hiện đồng bộ bao gồm:

 

(1) Địa phương cần tiếp tục đẩy mạnh việc rà soát, đánh giá phân loại và xếp hạng công trình theo các tiêu chí mới nhất của Luật Kiến trúc đã quy định bao gồm:

 

- Tiêu chí về giá trị nghệ thuật kiến trúc, cảnh quan (tiêu biểu cho một loại hình kiến trúc, phong cách kiến trúc; giá trị nghệ thuật kiến trúc của bản thân công trình và tổng thể không gian trong phạm vi khuôn viên công trình; giá trị gắn liền với cảnh quan, đóng góp vào cảnh quan chung đô thị, danh lam thắng cảnh, cảnh quan thiên nhiên; giá trị về kỹ thuật, công nghệ xây dựng, sử dụng vật liệu xây dựng).

 

- Tiêu chí về giá trị lịch sử, văn hóa (tiêu biểu cho giai đoạn lịch sử; gắn với đặc điểm, tính chất tiêu biểu về văn hóa của địa phương; niên đại xây dựng, tuổi thọ công trình).

Đây là các cơ sở dữ liệu rất quan trọng để phục vụ cho công tác quản lý, bảo tồn, tôn tạo đồng bộ, khoa học và hiệu quả.

 

(2) Hoàn chỉnh các thủ tục quy định và xây dựng các hồ sơ hiện trạng cho công trình biệt thự cũ có giá trị bao gồm cả các biệt thự sở hữu công trên địa bàn Thủ đô Hà Nội. Ưu tiên lập hồ sơ quản lý 3D đối với Nhóm 1 và 2D với các nhóm 2 và 3 trong đó bao gồm các công trình biệt thự cũ sở hữu công có giá trị chưa được xếp hạng. Các hồ sơ dữ liệu về công trình được lưu giữ trên đồng thời nhiều nền tảng, đặc biệt là nền tảng số để thuận tiện cho công tác quản lý, cập nhật hiện trạng công trình.

 

(3) Thực hiện việc quản lý giám sát và cập nhật liên tục, đồng bộ hiện trạng kiến trúc, sở hữu, sử dụng của công trình theo thời gian trong đó ưu tiên sử dụng nền tảng công nghệ số, tạo điều kiện thực hiện nhanh, chóng, chính xác, hiệu quả. Đẩy mạnh việc quản lý giám sát chặt chẽ, hạn chế tính trạng công trình bị cơi nới, cải tạo, hoặc đập bỏ để xây mới trái phép.

 

Quy định rõ các tiêu chí cần đạt được trong quá trình sử dụng công trình (về số lượng chức năng được sử dụng, số người được sử dụng), nhằm giảm áp lực sử dụng, hạn chế tình trạng chất tải quá mức làm ảnh hưởng đến chất lượng và giá trị của công trình. Đẩy mạnh việc cộng đồng và người dân tham gia giám sát đối với việc quản lý, sử dụng, bảo tồn, tôn tạo đối với các công trình kiến trúc có giá trị bao gồm các công trình biệt thự sở hữu công.

 

 

(4) Xây dựng cơ chế phát huy sức mạnh của đội ngũ chuyên gia trong lĩnh vực Kiến trúc, Bảo tồn di sản, Quản lý phát triển đô thị… tham vấn trong từng trường hợp cụ thể khi bảo tồn và tôn tạo các công trình kiến trúc có giá trị nói chung đặc biệt là các công trình biệt thự cũ thời Pháp thuộc thuộc sở hữu công trên địa bàn Hà Nội. Đặc biệt là vai trò của hội đồng kiến trúc thành phố và các hội nghề nghiệp chuyên ngành như Hội Kiến trúc sư, Hội Di sản…

 

(5) Lựa chọn một số các công trình biệt thự cũ có nhiều giá trị tiêu biểu để thực hiện thí điểm trùng tu, tôn tạo các giá trị kiến trúc của công trình biệt thự có giá trị, một mặt đảm bảo chất lượng sử dụng lâu dài và an toàn, đồng thời làm cơ sở để triển khai nhân rộng với những công trình biệt thự cũ có giá trị khác. Khác với trước đây chỉ thực hiện với riêng công trình, việc trùng tu, tôn tạo công trình phải được triển khai đồng bộ với công trình và không gian kiến trúc cảnh quan ở các cấp độ công trình riêng lẻ, nhóm công trình và quần thể công trình. Ưu tiên mục tiêu phục hồi nguyên trạng các giá trị kiến trúc cảnh quan vốn có của công trình để góp phần trong việc gìn giữ bảo tồn bản sắc kiến trúc tổng thể khu phố cũ Hà Nội.

 

(6) Xây dựng nhiều kịch bản trong quản lý và bảo tồn công trình. Thực hiện di dời cơ quan về trụ sở mới để giao lại thành phố quản lý, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc công trình để sử dụng cho các mục đích công ích khác như bảo tàng, nhà văn hóa,… như trường hợp dự án thí điểm xây dựng Trung tâm giao lưu văn hóa khu phố cũ và cải tạo biệt thự mẫu với công trình biệt thự cũ 49 Trần Hưng Đạo do UBND quận Hoàn Kiếm phối hợp với vùng Ile-de-France (vùng Thủ đô Paris, Pháp). 

 

Giao cơ quan hiện đang sỡ hữu/ sử dụng chịu trách nhiệm quản lý và bảo tồn công trình theo đúng luật định trên cơ sở sử dụng nguồn vốn tự có cũng như hỗ trợ một phần từ ngân sách. Nghiên cứu xây dựng và hoàn thiện cơ chế khuyến khích, hỗ trợ các thành phần kinh tế tham gia thực hiện công tác cải tạo, trùng tu nhà biệt thự nhằm phát huy giá trị về vị trí, kiến trúc, nghệ thuật của các nhà biệt thự trong đó bao gồm công trình biệt thự sở hữu công có giá trị trên địa bàn TP Hà Nội.

 

Có biện pháp để khai thác quỹ nhà này cho phát triển kinh tế, từ đó mới có nguồn kinh phí để tái đầu tư để cho tiếp tục phát huy các giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc. 

 

Kết luận

 

Các công trình biệt thự cũ thời Pháp thuộc trên địa bàn TP Hà Nội, bao gồm các công trình sở hữu công có giá trị đa dạng nhiều mặt, với các giá trị kiến trúc - cảnh quan độc đáo đã đóng góp cho việc tạo lập tính nhận diện về cảnh quan để tạo nên bản sắc ngôn ngữ kiến trúc Đông Dương rất riêng tại Hà Nội. Tuy nhiên, việc quản lý, bảo tồn, tôn tạo trong thời gian qua vẫn còn nhiều khó khăn và tồn tại.

 

Hiện nay, trên cơ sở các nội dung quy định đồng bộ của Luật Kiến trúc 2019, cũng như các lợi thế đặc thù và chính sách đẩy mạnh di dời cơ quan công sở ra ngoài khu vực nội đô, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị công trình biệt thự cũ thời Pháp thuộc tại khu phố cũ Hà Nội thuộc sở hữu công sẽ có nhiều cơ hội được đẩy mạnh. Các kết quả đạt được có thể trở thành điển hình nhân rộng với tất cả các công trình biệt thự cũ cũng như các thể loại công trình kiến trúc có giá trị khác trên địa bàn thủ đô và các đô thị trên cả nước.

 

 

 

 

THS.KTS Phạm Hoàng Phương Viện Kiến trúc Quốc gia, Bộ Xây dựng

 

Link gốc: https://tapchixaydung.vn/bao-ton-biet-thu-cu-so-huu-cong-co-gia-tri-theo-luat-kien-truc-20201224000012343.html