Nhà ở công nhân - Phúc lợi hay kinh doanh?

 

 

Thế là đã tròn 6 năm kể từ tháng 5/2017, khi Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng các thiết chế của công đoàn tại các KCN, KCX” (sau đây gọi tắt là Đề án), vấn đề lo nhà ở cho công nhân tại các KCN, KCX trên cả nước dường như vẫn tụt lùi rất xa so với kỳ vọng.

 

Theo mục tiêu đặt ra, từ 2017 đến năm 2018, phấn đấu hoàn thành 10 thiết chế của công đoàn tại các KCN, KCX. Từ năm 2018 - 2020, hoàn thành và đưa vào sử dụng 40 thiết chế của công đoàn tại các KCN, KCX. Đến năm 2030, phấn đấu tất cả các KCN, KCX trên cả nước đều có thiết chế của công đoàn, từ đó nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cho đoàn viên và công nhân lao động bằng những việc làm cụ thể và thiết thực.

 

Thế nhưng cho đến nay, mới chỉ có… 1 thiết chế ở Hà Nam đi vào hoạt động, mà cũng chỉ mới ở giai đoạn 1!

 

Khi quyết định được ban hành, không chỉ hàng chục nghìn công nhân tại các KCN, KCX nuôi hy vọng có nơi ở ổn định, phù hợp với điều kiện kinh tế của từng gia đình mà hàng nghìn doanh nghiệp cũng mong mỏi Đề án này được thực hiện suôn sẻ.

 

Chỉ cần nhìn vào nguồn lực mà Đề án nêu ra thì nhiều người dự đoán thành công gần như nằm trong tầm tay. Về trách nhiệm thực hiện, Chính phủ không chỉ giao cho Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (TLĐLĐVN) chịu trách nhiệm toàn diện trong việc triển khai thực hiện Đề án mà bên cạnh đó là ngót một chục Bộ, ngành quan trọng cùng chủ trì, phối hợp, như Bộ KH&ĐT, Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ TN&MT…, rồi kể cả những bộ ngành tưởng như “xa lắc xa lơ” với mục tiêu của Đề án, như Bộ VHTT&DL, Bộ GD&ĐT…, rồi có tất cả các UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cùng tham gia.

 

Quả là một đội ngũ hùng hậu dành cho một mục tiêu nhân văn và cao đẹp, được đông đảo dư luận quan tâm và ủng hộ.

 

Về nguồn lực tài chính, Đề án nêu rõ có 3 nguồn chính. Thứ nhất, nguồn từ Ngân sách trung ương hỗ trợ, mà cụ thể giai đoạn 2016 - 2020 là 141,7 tỷ đồng. Sau giai đoạn 2016 - 2020 sẽ được hỗ trợ khi có chủ trương về nguồn vốn và khả năng cân đối vốn theo quy định của pháp luật.

 

Thứ hai là nguồn tài chính của TLĐLĐVN. Nhiều người đã gửi nhiều hy vọng vào nguồn này bởi được biết, ngân quỹ của TLĐLĐVN đang thiếu sức chứa, có ngót 30 nghìn tỷ đồng phải gửi sang ngân hàng để lấy lãi. Điều này đã khiến dư luận bức xúc, đến nỗi có một bài trên báo Thanh Niên đã phải giật một cái tít to đùng: “Lấy tiền công đoàn phí của doanh nghiệp và lao động gửi ngân hàng là có tội”.

 

Thứ ba là nguồn vốn vay ưu đãi và vốn huy động hợp pháp khác.    

 

Thế nhưng, đến đầu năm 2023, nghĩa là sau 6 năm kể từ khi Đề án được phê duyệt, cả nước chỉ mới có dự án thiết chế công đoàn tại Hà Nam đã hoàn thành với 5 tòa nhà, 244 căn hộ với 3 loại diện tích khác nhau gồm 32,5 m2, 35 m2 và 45 m2, giá thuê từ 1 - 2 triệu đ/tháng/căn, tùy theo diện tích, theo tầng để đoàn viên, người lao động lựa chọn.

 

Chỉ nhìn vào kết quả như vậy có thể thấy rằng, khoảng cách lời nói và việc làm, giữa mong muốn và hiện thực, giữa chính sách ở tầng vĩ mô và triển khai ở tầng vi mô… trong sự nghiệp lo nhà ở cho công nhân nó còn xa như thế nào.

 

Khi rà soát nhưng nguyên nhân chủ yếu đang cản trở chủ trương lo nhà ở cho công nhân, một chủ trương mang tầm chiến lược quốc gia, nó không chỉ thể hiện sự ưu việt của một chế độ; niềm tự hào về tính nhân văn của một chính sách mà còn là sự đùm bọc, chia sẻ theo truyền thống vốn có của một dân tộc… thì có thể thấy rằng, mấu chốt chủ yếu lại nằm sự không rạch ròi giữa hai khái niệm: phúc lợi và kinh doanh.

 

Nếu là kinh doanh, mục tiêu đầu tiên là sinh lời; còn nếu là phúc lợi thì phải lấy lợi ích của người được hưởng thụ lên hàng đầu.

 

Xin nêu ví dụ gần đây nhất khi Thủ tướng Phạm Minh Chính đi thăm và khảo sát dự án Khu nhà ở công nhân trong KCN Đông Mai nằm trên QL18 thuộc thị xã Quảng Yên, Quảng Ninh có diện tích 160 ha được phát triển bởi Tổng công ty Viglacera. 

 

Dự án có tổng diện tích 9,12 ha, quy mô 5 tòa nhà 6 tầng gồm 1.000 căn hộ, đáp ứng được chỗ ở cho khoảng 5.500 người, dự kiến hoàn thành năm 2024. 

 

Mỗi căn hộ có diện tích từ 26 - 67 m2, được bố trí từ 1 - 3 phòng ngủ. Giá bán trung bình từ 7 triệu đ/m2, giá một căn hộ từ 185 - 476 triệu đồng. Đây là mức giá phù hợp với thu nhập của công nhân lao động.

 

Đánh giá cao mô hình này, Thủ tướng yêu cầu các bên liên quan làm tốt công tác quy hoạch; xây dựng căn hộ có diện tích phù hợp, giá cả phải chăng, bảo đảm thông thoáng với hạ tầng đồng bộ về điện, nước, y tế, giáo dục, các tiện ích xã hội, cây xanh; đa dạng hóa các hình thức mua, thuê mua, thuê; rút kinh nghiệm từ thực tế để đóng góp ý kiến sửa đổi Luật Đất đai, Luật Kinh doanh BĐS... nhằm triển khai ngày càng nhiều các dự án nhà ở công nhân, nhà cho người thu nhập thấp.

 

Để có một căn hộ cho công nhân với giá chỉ từ 185 - 476 triệu đồng do một doanh nghiệp đầu tư như trên, một câu hỏi đặt ra: đây là phúc lợi hay kinh doanh sinh lời? Câu trả lời chắc chắn rằng, đây là một sản phẩm kinh doanh. Nó sẽ sinh lời cho doanh nghiệp, chỉ có điều, hoặc nó sinh lời trực tiếp vào giá bán căn hộ bởi có sự ưu đãi của chính sách Nhà nước, hoặc sinh lời gián tiếp là sự hấp dẫn khách hàng của cả khu công nghiệp, hoặc là cả hai mà thôi.

 

Thực tiễn cũng không ít doanh nghiệp tự lo nhà ở cho công nhân. Chẳng hạn như Công ty TNHH Sản xuất thương mại XNK Ngũ Lâm Việt (xã Phước Tân, TP Biên Hoà, tỉnh Đồng Nai) chuyên sản xuất gỗ xuất khẩu, với khoảng 400 người lao động. Ngay từ khi thành lập, doanh nghiệp này đã chủ động xây dựng hơn 150 phòng lưu trú cùng nhà trẻ mẫu giáo để người lao động của Công ty cùng gia đình được ăn ở miễn phí, yên tâm lao động sản xuất.

 

Trong trường hợp này có thể coi đây là phúc lợi ở cấp vi mô, nhưng vẫn nằm trong chiến lược tìm kiếm lợi nhuận ở tầng vĩ mô của doanh nghiệp.

 

Trở lại sự chậm chạp, có phần trì trệ trong việc triển khai Đề án “Đầu tư xây dựng các thiết chế của công đoàn tại các KCN, KCX” của Chính phủ cách đây 6 năm, qua phân tích của nhiều chuyên gia thì việc TLĐLĐVN mang tiền phúc lợi để đi kinh doanh là chưa ổn, phần vì hệ thống pháp luật không cho phép, phần nữa là về tính chuyên nghiệp của một tổ chức chính trị - xã hội khi bước chân vào thương trường.

 

Để minh chứng điều này, khi trả lời phỏng vấn của báo chí, ông Lê Văn Nghĩa - Trưởng BQLDA Xây dựng thiết chế công đoàn (TLĐLĐVN) cho biết, vướng mắc lớn nhất khiến các dự án thiết chế công đoàn tại nhiều địa phương bị tắc nghẽn trong giai đoạn thí điểm là LĐLĐ các tỉnh, thành phố là chủ đầu tư xây dựng dự án nhưng theo quy định pháp luật hiện hành thì LĐLĐ là tổ chức chính trị - xã hội, không thuộc đối tượng được giao đất, cho thuê đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu thương mại, nhà ở bán và cho thuê. 

 

Từ đó dẫn đến thực tế, thiết chế công đoàn tại Hà Nam đã hoàn thiện xong năm 2019 nhưng vẫn phải bỏ không vì TLĐLĐVN không thể thực hiện việc bán và cho thuê hạng mục nhà ở.

 

Đến tháng 11/2020, Quyết định số 1729/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã tháo gỡ được phần nào vướng mắc nói trên để Đề án thiết chế công đoàn được triển khai thuận lợi. Đó là, LĐLĐ thực hiện triển khai các hạ tầng cơ bản và hạng mục thiết chế văn hóa, giáo dục, y tế, thể thao… Còn hạng mục nhà ở sẽ kêu gọi các doanh nghiệp BĐS tham gia.

 

Sau khi được tháo gỡ về mặt pháp lý, theo thông tin mới nhất, đến nay, tỷ lệ lấp đầy tại thiết chế công đoàn tại Hà Nam đã đạt trên 90%. Tuy nhiên, vì đây là dự án thí điểm nên sự tháo gỡ này chỉ là tạm thời chứ không thể áp dụng cho các thiết chế tiếp theo bởi “vướng” những quy định khác của pháp luật.

 

Phân tích về sự “vướng” này, LS Trần Tuấn Anh - Giám đốc Công ty Luật Minh Bạch (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), đã viện dẫn theo Điều 7 Điều lệ Công đoàn Việt Nam thì TLĐLĐVN là một cơ quan quản lý cấp trung ương của hệ thống tổ chức Công đoàn Việt Nam. Vì vậy, TLĐLĐVN không phải là một tổ chức kinh tế. Nếu TLĐLĐVN tham gia làm chủ đầu tư xây dựng nhà ở xã hội thì không phù hợp với quy định của Luật Đất đai, Luật Kinh doanh BĐS và Luật Nhà ở hiện hành.

 

Tuy nhiên, cũng có những ý kiến khác khi viện dẫn Điều 1 của Luật Công đoàn với chức năng “…đại diện cho cán bộ, công chức, viên chức, công nhân và những người lao động khác, cùng với cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động…” thì việc TLĐLĐVN tham gia vào sự nghiệp lo nhà ở cho công nhân là tất yếu và cần thiết.

 

Vấn đề tham gia như thế nào để vừa đúng với các quy định của pháp luật, lại vừa có thể huy động được nhiều nguồn lực nhất và đạt hiệu quả cao nhất mà thôi.

 

Theo phân tích của nhiều chuyên gia thì tương lai, sự tách bạch giữa khái niệm phúc lợi và kinh doanh trong việc sử dụng nguồn tài chính công đoàn sẽ mạch lạc hơn. Chẳng hạn, LĐLĐ sẽ thực hiện triển khai đầu tư các hạ tầng cơ bản và hạng mục thiết chế văn hóa, giáo dục, y tế, thể thao… (có thể coi đây là phần phúc lợi), còn hạng mục nhà ở sẽ kêu gọi các doanh nghiệp BĐS tham gia (phần kinh doanh).

 

TLĐLĐVN cũng không chọn nhà đầu tư cho các dự án nhà công nhân, mặc dù có tham gia đầu tư một phần hạ tầng, mà phải thông qua địa phương để đấu thầu tìm nhà đầu tư…

 

Dùng đến 6 năm trời trong khi nhu cầu nhà ở cho công nhân lúc nào cũng nóng bỏng để có thể rút ra một bài học như vậy kể cũng là quá đắt. Nếu như ngay khi soạn thảo đề án, các nhà hoạch định chính sách lường trước được những vướng mắc này thì có lẽ Đề án này của Chính phủ đã có những bước tiến xa hơn nhiều!