Thấy gì từ quy hoạch, kiến trúc và kỹ thuật xây dựng khi tái thiết dự án ven sông Thames?

Từ một dải bờ sông công nghiệp bị bỏ hoang với những bến cảng ô nhiễm và suy thoái trong thập niên 1970, lưu vực sông Thames đã trải qua một cuộc đại phẫu kéo dài gần nửa thế kỷ để trở thành một trong những mặt cắt đô thị thịnh vượng và hiện đại nhất thế giới.

Tuy nhiên, đằng sau những tòa tháp bọc kính lấp lánh của Canary Wharf hay dự án siêu cống ngầm hoành tráng Thames Tideway Tunnel là một chuỗi những cuộc xung đột về tư duy quy hoạch, những đột phá mang tính đánh cược về mặt kỹ thuật, và cả những bài học đắt giá về mặt xã hội mà bất kỳ đô thị đang phát triển nào cũng phải nghiền ngẫm.

Hạ tầng kết nối – “dòng máu” nuôi dưỡng các dải đô thị ven sông 

Vào năm 1981, Chính phủ Anh thành lập Tập đoàn Phát triển Docklands London (LDDC) với mục tiêu: Phi điều tiết hóa quy hoạch (Planning Deregulation). Nhằm thu hút dòng vốn tư nhân một cách nhanh nhất để cải tạo vùng bến cảng cũ (brownfield), chính quyền đã dỡ bỏ hầu hết các thủ tục hành chính rườm rà, thiết lập một "Đặc khu doanh nghiệp" với những ưu đãi tối đa về thuế.

Mô hình phát triển chạy theo thị trường (property-led development) này đã tạo ra một Canary Wharf thần tốc, dịch chuyển trung tâm tài chính của London từ khu vực đô thị cổ kính sang dải bờ sông Isle of Dogs. Kiến trúc nằm ngang của các nhà kho đổ nát nhanh chóng bị thay thế bằng cấu trúc thẳng đứng của những tòa cao ốc mang phong cách Mỹ.

Chính sự thả nổi cho thị trường tự do ở giai đoạn đầu đã dẫn đến một cuộc khủng hoảng cận kề. Các nhà phát triển bất động sản chỉ tập trung xây tháp văn phòng mà quên mất hạ tầng kết nối khối lượng lớn. Vào đầu thập niên 1990, Canary Wharf suýt phá sản vì hành khách và nhân viên không thể tiếp cận khu vực này một cách thuận tiện bằng phương tiện công cộng.

Bài học rút ra là quy hoạch ven sông không thể thành công nếu phó mặc hoàn toàn cho tư nhân. Sự phát triển chỉ thực sự bền vững khi chính phủ quay trở lại can thiệp bằng các siêu dự án giao thông công cộng đi trước hoặc đi song song — cụ thể là việc kéo dài tuyến tàu điện ngầm Jubilee Line và xây dựng hệ thống tàu điện trên cao Docklands Light Railway (DLR). Hạ tầng kết nối chiến lược chính là dòng máu nuôi dưỡng các dải đô thị ven sông bị cô lập.

Kiến trúc biểu tượng và bài toán cân bằng di sản

Về mặt kiến trúc, dự án phát triển ven sông Thames là một bài học về sự dung hợp giữa cũ và mới. Các kiến trúc sư hàng đầu thế giới như Norman Foster hay Richard Rogers khi đặt chân đến đây đã phải đối mặt với câu hỏi: Xóa bỏ quá khứ công nghiệp để xây mới toàn bộ, hay giữ lại những mảnh ký ức bằng gạch và gỗ?

London đã chọn giải pháp cải tạo thích ứng (adaptive reuse) cho các khu vực mang tính lịch sử như Butler's Wharf hay Shad Thames. Những nhà kho cũ từ thế kỷ 19 không bị san phẳng mà được giữ nguyên lớp vỏ gạch đỏ đặc trưng, chỉ cải tạo không gian bên trong thành các căn hộ loft thời thượng, phòng triển lãm nghệ thuật, nhà hàng và quán cà phê bờ sông.

Sự đan xen này giúp dải bờ sông Thames có được "vị thế lịch sử" độc nhất, tránh được cảm giác đơn điệu, vô hồn của những khu tài chính mới xây. Tuy nhiên, kiến trúc ở đây cũng chịu nhiều chỉ trích vì xu hướng "Vạn lý trường thành bằng bê tông và kính", khi các dự án cao tầng tư nhân có xu hướng bao chiếm, phong tỏa tầm nhìn và hạn chế quyền tiếp cận mặt nước tự nhiên của người dân sống ở các lớp đô thị phía sau.

Kỹ thuật xây dựng đột phá

Sự thịnh vượng trên bờ của London không thể tồn tại nếu thiếu đi hai kỳ tích kỹ thuật xây dựng vĩ đại nhằm bảo vệ và làm sạch dòng sông: Thames Barrier và Thames Tideway Tunnel.

Để toàn bộ dải bất động sản ven sông có thể an tâm phát triển trước mối đe dọa từ biến đổi khí hậu, London dựa vào đập ngăn triều cường Thames Barrier ở hạ lưu. Các kỹ sư đã thiết kế các cửa van hình trụ bằng thép rỗng khổng lồ, có khả năng xoay 90 độ để chặn đứng những cơn thủy triều dữ dội từ Biển Bắc tràn vào lòng thành phố. Thiết kế mang tính "dự phòng dài hạn" (over-design) từ thập niên 1970 này vẫn đang vận hành hoàn hảo, chứng minh rằng: Quy hoạch ven sông phải đặt kịch bản cực đoan của khí hậu làm nền tảng kỹ thuật cốt lõi.

Trong khi đó, dự án siêu cống ngầm Thames Tideway Tunnel (gần như hoàn thiện) lại là một minh chứng cho kỹ thuật thi công đỉnh cao trong lòng đô thị nén. Để thu gom hàng triệu tấn nước thải không cho tràn ra sông Thames, các kỹ sư phải vận hành các máy đào hầm (TBM) xuyên qua lòng đất sâu, ngay bên dưới mạng lưới chằng chịt của các đường ống kỹ thuật cũ và các tuyến metro hiện hữu.

Đường hầm Thames Tideway trị giá 4,6 tỷ bảng Anh này là một đường hầm dài 25 km chạy từ tây sang đông London. Phần lớn đường hầm nằm dưới lòng sông Thames.

Đường hầm có chiều rộng 7,2m (bằng chiều rộng của ba chiếc xe buýt London) và sâu tới 67m. Khả năng vận chuyển tăng thêm này sẽ giúp hệ thống đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của dân số và tác động đến môi trường. Đây là một phần của kế hoạch cải thiện ba giai đoạn cho hệ thống sông Tideway ở London nhằm nâng cao chất lượng dòng chảy của sông.

Một bài học kỹ thuật thực tế vô giá từ dự án Tideway là tận dụng tối đa giao thông thủy nội địa. Toàn bộ đất đá đào lên và vật liệu xây dựng nặng được vận chuyển bằng sà lan trên sông thay vì xe tải. Điều này giải phóng hàng trăm ngàn chuyến xe tải khỏi đường phố trung tâm London, giảm thiểu tắc đường và ô nhiễm tiếng ồn cho cư dân bờ sông trong suốt quá trình thi công.

Ưu tiên không gian công cộng

Nếu có một bài học mang tính cảnh báo lớn nhất từ dòng sông Thames, thì đó là sự đứt gãy xã hội (social polarization).

Cơ chế quy hoạch "áp đặt từ trên xuống" (top-down) của LDDC trong những năm đầu đã hoàn toàn loại bỏ tiếng nói của chính quyền địa phương và cộng đồng cư dân nghèo bản địa (vốn là những công nhân cảng thất nghiệp). Khi các tòa tháp sang trọng mọc lên, giá đất tăng phi mã dẫn đến hiện tượng quý tộc hóa (gentrification).

Cư dân cũ không đủ khả năng chi trả sinh hoạt phí và thuế đất tại chính nơi họ sinh ra, buộc phải di dời đi nơi khác. Bờ sông Thames vô tình biến thành một không gian biệt lập dành riêng cho giới thượng lưu và các tập đoàn tài chính toàn cầu, thiếu vắng sự gắn kết cộng đồng dân sinh cốt lõi.

Sự thành công của một dự án phát triển ven sông không nên chỉ được đo đếm bằng số lượng tòa nhà chọc trời hay giá trị dòng vốn đầu tư tính bằng tỷ đô. Nó phải được đánh giá bằng việc dòng sông đó có bao nhiêu mét chiều dài dành cho không gian công cộng, môi trường nước được cải thiện ra sao, và liệu cộng đồng cư dân bản địa có thực sự được chia sẻ lợi ích từ sự thịnh vưng mới của dòng sông hay không.

Link tham khảo:

https://www.thameswater.co.uk/about-us/projects/thames-tideway-tunnel

https://www.ice.org.uk/what-is-civil-engineering/infrastructure-projects/thames-tideway

https://www.gov.uk/government/collections/thames-estuary-2100-te2100

https://www.tutor2u.net/geography/reference/gcse-geography-changes-in-the-london-docklands-uk-city-study-london-4