Cách Hàn Quốc biến đường cao tốc thành dòng 'suối xanh' thơ mộng giữa lòng Seoul

Vào một buổi sáng cuối năm se lạnh, các nhân viên văn phòng và du khách thong thả tản bộ dọc theo dòng suối rợp bóng cây ngay giữa trung tâm Seoul. Đôi lúc, họ dừng chân trên những phiến đá bắc ngang qua dòng nước đang lững lờ trôi. Thật khó hình dung nổi chỉ mới hơn 20 năm trước, nơi đây từng là một cây cầu vượt lộ thiên khổng lồ với 168.000 lượt ô tô qua lại mỗi ngày xuyên qua trái tim của thủ đô Hàn Quốc.

Cheonggyecheon, dòng suối dài khoảng 6km chảy qua Seoul, là một trong những thử nghiệm đầu tiên cho một xu hướng đang ngày càng nở rộ tại các đô thị trên thế giới: biến những không gian từng dành cho hạ tầng xe hơi hoặc đường sắt thành lối đi cho người đi bộ và xe đạp. Giống như dự án High Line ở New York (nơi đường ray tàu hỏa cũ được cải tạo thành công viên trên cao) hay hệ thống hào thành ở Utrecht (nơi con đường đa làn xe – từng bị mỉa mai là "đường cao tốc từ hư không đến vô định" – được trả lại hình hài một con kênh), Cheonggyecheon là minh chứng mạnh mẽ cho thấy những không gian này có thể hồi sinh và được người dân yêu mến đến nhường nào. Đây đều là một phần trong nỗ lực to lớn và xuyên suốt nhằm đưa người đi bộ và xe đạp trở thành "chủ nhân" của các trung tâm thành phố.

Thế kỷ 20 đã chứng kiến sự vội vã trong việc xây dựng hạ tầng cho xe hơi, để rồi kéo theo không ít tiếc nuối cùng những "quái vật bê tông" để lại cho đời sau. Giờ đây, các nhà quy hoạch ở khắp các châu lục đang đau đầu tìm cách đưa con người trở lại vị trí trung tâm của các đô thị.

Tại Seoul, việc khôi phục dòng sông này là một thành công vang dội. Nó không chỉ là nơi trú ẩn yên bình, tách biệt khỏi những con phố xô bồ của thành phố, mà còn đóng vai trò như một hành lang văn hóa với các lễ hội và màn trình diễn diễn ra quanh năm. Đồng thời, dòng suối này còn giúp hạ nhiệt cho các khu dân cư lân cận, chống ô nhiễm không khí và điều tiết những trận lũ lớn ngày càng khắc nghiệt trong mùa mưa.

"Không khí ở đây thực sự rất dễ chịu, đây là một trong những điểm du lịch không thể bỏ qua khi đến Seoul," Kareem, một du khách đến từ Malaysia, chia sẻ.

Trên thực tế, lịch sử của dòng suối này cũng chính là tấm gương phản chiếu sự thăng trầm của chính Seoul. Trong hơn 600 năm từ thời Joseon (1392-1910), nó là huyết mạch giao thông đường thủy quan trọng của thành phố, giúp điều tiết lũ lụt và phục vụ đời sống thường nhật. Nhưng đến những năm 1930 thời kỳ thuộc địa Nhật Bản, nơi đây lại bị coi là "khối u của thành phố" – một rãnh nước thải lộ thiên đe dọa sức khỏe cộng đồng.

Sau Chiến tranh Triều Tiên, những người tị nạn kiệt quệ đã dựng lên các khu ổ chuột dọc bờ suối. Đến những năm 1960, chính quyền Seoul đã quyết định lấp dòng suối này để xây dựng một tuyến đường cao tốc trên cao. Thời bấy giờ, nó được xem là biểu tượng của sự tiến bộ và hiện đại hóa, giúp che giấu đi sự nghèo đói của đô thị.

Đến cuối những năm 1990, Seoul bắt đầu xem xét lại tư duy "phát triển bằng mọi giá". Hai vụ sập hạ tầng thảm khốc – cầu Seongsu năm 1994 và trung tâm thương mại Sampoong năm 1995, cướp đi sinh mạng của lần lượt 32 và 502 người – đã làm lung lay niềm tin của công chúng vào những công trình bê tông đang xuống cấp của thành phố. Khi người dân bắt đầu đòi hỏi sự phát triển bền vững và chất lượng cuộc sống tốt hơn, tuyến đường cao tốc trên cao Cheonggyecheon (vốn đang đứng trước lựa chọn sửa chữa tốn kém hoặc dỡ bỏ) đã trở thành một bài kiểm tra cho tư duy mới về không gian đô thị.

Năm 2002, ông Lee Myung-bak đã đắc cử thị trưởng Seoul (và sau này trở thành Tổng thống) nhờ chiến dịch tranh cử với lời hứa khôi phục dòng suối này. Ngay sau khi nhậm chức, ông đã thúc đẩy dự án một cách thần tốc. Công cuộc phục hồi được hoàn thành chỉ trong vòng 27 tháng với chi phí 386 tỷ won (hơn 6,5 ngàn tỷ VNĐ).

"Ban đầu, ai cũng nghĩ việc này sẽ gây ra tình trạng tê liệt giao thông," ông Park Byung-chul, một người dân địa phương, cho biết. "Nhưng rồi mọi người cũng thích nghi được. Bây giờ chúng tôi chẳng thể tưởng tượng nổi trước đây từng có một đường cao tốc sừng sững ở chỗ này."

Theo các nghiên cứu của Viện Seoul, khu vực xung quanh dòng suối hiện tại có nhiệt độ thấp hơn các con phố lân cận tới 3,6°C, tạo ra một hành lang giải nhiệt ngay giữa trung tâm mật độ cao của Seoul. Việc dỡ bỏ đường cao tốc trên cao cũng mở ra những lối lộng gió mới cho thành phố, giúp không khí lưu thông tốt hơn. Ô nhiễm không khí giảm đi rõ rệt, với nồng độ nitơ điôxít (NO2) giảm tới 35%.

Hệ sinh thái tự nhiên cũng đã quay trở lại: một khảo sát năm 2022 của Viện Seoul cho thấy khu vực này hiện là nơi sinh sống của 666 loài, bao gồm 174 loài động vật và 492 loài thực vật.

"Dự án này đánh dấu bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ chính sách giao thông lấy phương tiện làm trung tâm sang quy hoạch đô thị lấy con người làm gốc," bà Minah Park, giám đốc giám tuyển tại Bảo tàng Cheonggyecheon nằm cạnh dòng suối, nhận định.

Ẩn sau vẻ bề ngoài tự nhiên của dòng suối là một hệ thống hạ tầng phòng chống lũ lụt vô cùng tinh vi. Dòng suối này có khả năng chống chọi với những trận lũ lịch sử "200 năm mới có một lần", nhờ vào các họng thu nước đặc biệt dọc theo tuyến đường giúp dẫn nước mưa mùa hạ xuyên qua trung tâm thành phố một cách an toàn để đổ vào các con sông lớn hơn, và cuối cùng là sông Hán.

Dù vậy, dự án không phải là không có những lời chỉ trích hay góc khuất. Dòng suối nguyên bản vốn chảy theo mùa và thường cạn khô vào những tháng không có mưa. Cheonggyecheon ngày nay đòi hỏi một quy trình bảo trì liên tục, tiêu tốn của thành phố 2,9 tỷ won (gần 50 tỷ đồng) mỗi năm. Để duy trì dòng chảy, người ta phải bơm hơn 48.000 tấn nước mỗi ngày – trong đó có 40,000 tấn là nước sông Hán đã qua xử lý và 8.300 tấn là nước ngầm. Một số ý kiến cho rằng điều này khiến nó giống một con kênh nhân tạo đắt đỏ hơn là một dòng suối được phục hồi thực sự.

Thế nhưng, thành công của dự án đã kích hoạt một làn sóng chuyển mình rộng lớn hơn. Kể từ đó, thành phố đã dỡ bỏ thêm 16 tuyến đường cao tốc trên cao khác, nhiều nơi được thay thế bằng không gian công cộng hoặc vỉa hè rộng rãi hơn. Cheonggyecheon hiện thu hút hơn 12 triệu lượt khách mỗi năm, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân Seoul, không thua kém gì những cung điện cổ kính hay các khu chợ truyền thống sầm uất.

Tầm ảnh hưởng của nó đã vượt ra khỏi biên giới Seoul. "Hàng năm, chúng tôi đón tiếp các phái đoàn từ khoảng 30 quốc gia đến học hỏi kinh nghiệm," bà Park tại bảo tàng cho biết, đồng thời đề cập đến sự quan tâm từ Tokyo (với kế hoạch dỡ bỏ cầu vượt Nihonbashi) và dự án cải tạo sông của Nairobi.

Trong bối cảnh các thành phố trên toàn thế giới đang phải chật vật đối phó với hệ thống hạ tầng cao tốc đang xuống cấp, đồng thời phải giảm thiểu khí thải để thích ứng với biến đổi khí hậu, Cheonggyecheon đã mang đến một mô hình gợi mở đầy sức thuyết phục.