Mô hình "4 biết" trong ứng phó thiên tai cấp xã

Biến đổi khí hậu đang làm cho thiên tai diễn biến ngày càng cực đoan, khó dự báo và gây thiệt hại lớn về người, tài sản cũng như hạ tầng. Bão mạnh hơn, mưa cực đoan nhiều hơn, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm xuất hiện với tần suất ngày càng cao. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao năng lực cứu hộ, cứu nạn mà quan trọng hơn là xây dựng một cộng đồng có khả năng chủ động phòng ngừa và tự ứng phó ngay từ những phút đầu tiên. 

Thực tiễn cho thấy, khi thiên tai xảy ra, lực lượng chuyên nghiệp không thể có mặt ngay tại mọi nơi. Giao thông có thể bị chia cắt, điện và thông tin liên lạc có thể bị gián đoạn. Trong khoảng thời gian đầu, chính người dân là lực lượng đầu tiên bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng. Vì vậy, phòng, chống thiên tai hiệu quả phải bắt đầu từ việc giúp người dân biết rõ mình phải làm gì. Từ quan điểm đó, mô hình "4 Biết" được xây dựng với triết lý rất đơn giản: mỗi người dân chỉ cần trả lời được bốn câu hỏi: Tôi thuộc vùng đỏ, vàng hay xanh? Tôi phải đến đâu khi có thiên tai? Ai là người chỉ huy trực tiếp của tôi? Tôi cần làm gì trong 30 phút đầu tiên? Nếu mọi người dân đều trả lời được bốn câu hỏi này thì xã, phường sẽ có khả năng ứng phó nhanh, giảm thiểu thiệt hại và nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai.

Mục tiêu của mô hình là xây dựng cộng đồng an toàn, chủ động và thống nhất trong ứng phó thiên tai. Mỗi người dân trở thành một mắt xích trong hệ thống phòng, chống thiên tai của địa phương. Mô hình hướng tới bảo vệ tính mạng con người là ưu tiên cao nhất; giảm thiểu thiệt hại về tài sản; rút ngắn thời gian phản ứng; nâng cao năng lực tự ứng phó của cộng đồng; chuẩn hóa công tác quản lý thiên tai cấp xã, phường; đồng thời hình thành văn hóa phòng ngừa thay vì chỉ ứng phó khi sự cố đã xảy ra.

Nội dung đầu tiên của “4 biết” là biết vùng. Mỗi hộ dân phải biết nhà mình thuộc vùng đỏ, vàng hay xanh trên bản đồ rủi ro thiên tai. Vùng đỏ là khu vực có nguy cơ rất cao, phải sơ tán khi có lệnh. Vùng vàng là khu vực có nguy cơ trung bình, thực hiện phương châm "4 tại chỗ" và sẵn sàng sơ tán khi cần thiết. Vùng xanh là khu vực an toàn, bố trí sở chỉ huy, hậu cần và tiếp nhận người sơ tán. 

Nội dung thứ hai là Biết nơi đến. Người dân phải biết trước điểm sơ tán, công trình trú ẩn, tuyến đường an toàn và những khu vực không được đi qua khi thiên tai xảy ra. 

Nội dung thứ ba là Biết người chỉ huy. Mỗi người dân phải biết rõ ai là người chỉ huy trực tiếp của mình, có thể là trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, tổ trưởng tổ xung kích hoặc người phụ trách điểm trú ẩn. 

Nội dung thứ tư là Biết việc phải làm. Trong 30 phút đầu tiên, người dân cần bình tĩnh, chuẩn bị túi khẩn cấp, ngắt điện, khóa gas nếu bảo đảm an toàn, hỗ trợ người già, trẻ em và người khuyết tật, di chuyển đúng tuyến sơ tán, chấp hành sự chỉ huy và tuyệt đối không quay lại khu vực nguy hiểm.

Mô hình "4 Biết" được triển khai trên cơ sở bản đồ phân vùng rủi ro thiên tai. Đối với vùng đỏ, nguyên tắc là "Sơ tán trước - An toàn là trên hết". Mọi hoạt động tập trung vào sơ tán người dân đến nơi an toàn trước khi thiên tai tác động. Đối với vùng Vàng, nguyên tắc là "4 tại chỗ". Địa phương chủ động sử dụng lực lượng, phương tiện, vật tư, hậu cần tại chỗ để ứng phó, đồng thời sẵn sàng chuyển sang phương án sơ tán khi tình hình vượt ngưỡng an toàn. Đối với vùng xanh, đây là nơi đặt sở chỉ huy, trung tâm điều hành, hậu cần, cứu trợ và tiếp nhận người sơ tán từ vùng nguy hiểm.Ba vùng này kết hợp với "4 Biết" tạo thành hệ thống quản lý thiên tai trực quan, thống nhất và dễ triển khai.

Về nguyên tắc, 30 phút đầu tiên là thời gian quyết định hiệu quả ứng phó. Trong 5 phút đầu, người dân tiếp nhận cảnh báo, xác nhận thông tin và thông báo cho các thành viên trong gia đình. Từ phút thứ 5 đến phút thứ 10, chuẩn bị túi khẩn cấp, giấy tờ cần thiết, thuốc men, ngắt điện, khóa gas và hỗ trợ các đối tượng yếu thế. 

Từ phút thứ 10 đến phút thứ 20, thực hiện sơ tán hoặc trú ẩn theo đúng phương án đã được chuẩn bị. Từ phút thứ 20 đến phút thứ 30, ổn định tại nơi an toàn, điểm danh, báo cáo người chỉ huy và chấp hành các hướng dẫn tiếp theo. Nguyên tắc chung là: Nghe đúng - làm đúng - đi đúng - ở đúng - theo đúng chỉ huy. 

Thông tin cảnh báo phải bảo đảm nhanh, chính xác, thống nhất, đa kênh và đến từng hộ dân. Hệ thống truyền thông gồm cảnh báo của cơ quan chuyên môn; loa truyền thanh; bảng thông báo; tin nhắn SMS; nhóm Zalo cộng đồng; ứng dụng cảnh báo; cùng mạng lưới trưởng thôn, tổ dân phố, tổ xung kích và các đoàn thể. 

Mỗi bản tin cần trả lời rõ 07 câu hỏi: Thiên tai gì? Xảy ra ở đâu? Khi nào? Mức độ ra sao? Khu vực nào bị ảnh hưởng? Người dân phải làm gì? Liên hệ ai khi cần hỗ trợ? Đồng thời, bản đồ đỏ – vàng – xanh, tuyến sơ tán, điểm trú ẩn và công trình an toàn phải được công khai tại các địa điểm công cộng và trên nền tảng số.

Về tổ chức thực hiện, UBND xã, phường chịu trách nhiệm ban hành kế hoạch, phân vùng rủi ro, bố trí nguồn lực và tổ chức thực hiện. Ban Chỉ huy phòng, chống thiên tai điều hành toàn bộ hoạt động ứng phó. Thôn, tổ dân phố trực tiếp phổ biến "4 Biết" đến từng hộ dân, rà soát các nhóm dễ bị tổn thương và tổ chức diễn tập. Tổ xung kích thực hiện truyền tin, hỗ trợ sơ tán, cứu hộ ban đầu và báo cáo tình hình.

Các tổ chức chính trị - xã hội tham gia tuyên truyền, vận động, hỗ trợ hậu cần và chăm sóc các nhóm yếu thế. Mỗi hộ gia đình chủ động chuẩn bị túi khẩn cấp, tham gia diễn tập, cập nhật thông tin và thực hiện đầy đủ "4 biết". Trước mùa mưa bão, xã (phường) cần kiểm tra mức độ sẵn sàng của hệ thống cảnh báo, bản đồ rủi ro, tuyến sơ tán, công trình trú ẩn, phương tiện, vật tư và khả năng nhận biết "4 biết" của người dân. Diễn tập được tổ chức định kỳ theo các kịch bản bão, lũ, ngập, sạt lở hoặc các tình huống khẩn cấp khác. Sau mỗi cuộc diễn tập hoặc sau mỗi đợt thiên tai phải tổ chức đánh giá, rút kinh nghiệm, cập nhật phương án, điều chỉnh bản đồ rủi ro và bổ sung những nội dung còn thiếu.

Việc triển khai mô hình 4 biết được thực hiện theo 05 giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là khảo sát, xây dựng bản đồ rủi ro và cơ sở dữ liệu. Giai đoạn thứ hai là xây dựng phương án ứng phó cho từng vùng. Giai đoạn thứ ba là tuyên truyền, tập huấn và phổ biến đến từng hộ dân. Giai đoạn thứ tư là tổ chức diễn tập và vận hành thực tế. Giai đoạn thứ năm là đánh giá, cập nhật và cải tiến thường xuyên. Song song với đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua GIS, cơ sở dữ liệu dân cư, mã QR, ứng dụng cảnh báo, nền tảng quản lý và kết nối với Trung tâm điều hành thông minh để nâng cao hiệu quả chỉ huy.

Thiên tai là điều không thể tránh khỏi, nhưng thiệt hại hoàn toàn có thể giảm thiểu nếu cộng đồng được chuẩn bị đầy đủ. Mô hình "4 Biết" không phải là một khẩu hiệu tuyên truyền mà là một phương thức quản trị rủi ro dựa vào cộng đồng, lấy người dân làm trung tâm. Khi kết hợp với phân vùng đỏ – vàng – xanh, phương châm "4 tại chỗ", hệ thống cảnh báo sớm, công trình trú ẩn và chuyển đổi số, mô hình sẽ tạo nên một hệ thống ứng phó thống nhất từ chính quyền đến từng hộ gia đình. Có thể khái quát mô hình bằng công thức: 3 vùng rủi ro + 4 biết + 4 tại chỗ + cảnh báo sớm + chỉ huy thống nhất + Chuyển đổi số sẽ giúp xã, phường an toàn trước thiên tai.

Thông điệp gửi đến mỗi người dân rất ngắn gọn: Biết vùng - Biết đường - Biết người - Biết việc. Khi mỗi người dân đều trả lời được 04 câu hỏi này, mỗi gia đình sẽ trở thành một "pháo đài an toàn", mỗi khu dân cư sẽ trở thành một "cộng đồng chống chịu", góp phần xây dựng các xã, phường an toàn, chủ động và thích ứng hiệu quả với thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu.