Cực và trung tâm trong quy hoạch không gian tỉnh?

Nhiều đồ án quy hoạch thường bắt đầu bằng việc lựa chọn trước số lượng cực, vị trí cực hoặc tên gọi cực, sau đó mới tìm cơ sở giải thích. Tuy nhiên, cách tiếp cận khoa học phải đi theo trình tự ngược lại: Đọc ADN lãnh thổ, nhận diện cấu trúc nền, xác định động lực phát triển, đánh giá khả năng lan tỏa rồi mới xác định cực. Nói cách khác, cực không phải là đầu vào của quy hoạch mà là kết quả của quá trình phân tích lãnh thổ.

Trước hết cần phân biệt rõ giữa trung tâm và cực. Trung tâm là nơi tập trung một hoặc nhiều chức năng phục vụ cho một phạm vi lãnh thổ nhất định như trung tâm hành chính, trung tâm thương mại, trung tâm giáo dục, trung tâm y tế, trung tâm logistics hay trung tâm văn hóa. Trung tâm trả lời câu hỏi: nơi này thực hiện chức năng gì cho hệ thống lãnh thổ. Trong khi đó, cực là một nút động lực có khả năng tạo ra tăng trưởng, thu hút nguồn lực và lan tỏa ảnh hưởng ra các khu vực khác. 

Cực không chỉ thực hiện chức năng mà còn dẫn dắt sự phát triển thông qua các chuỗi liên kết kinh tế, xã hội, hạ tầng, đổi mới sáng tạo và mạng lưới đô thị. Nếu trung tâm trả lời câu hỏi “làm gì” thì cực trả lời câu hỏi “dẫn dắt ai và lan tỏa như thế nào”.

Vì vậy, mọi cực đều phải chứa một hoặc nhiều trung tâm chức năng bên trong, nhưng không phải mọi trung tâm đều trở thành cực. Một bệnh viện lớn có thể là trung tâm y tế vùng nhưng chưa chắc là cực phát triển. Một trường đại học có thể là trung tâm giáo dục nhưng chưa chắc tạo ra động lực lan tỏa cho toàn vùng. Ngược lại, một khu vực như Liên Chiểu với cảng biển nước sâu, logistics quốc tế, công nghiệp công nghệ cao và hệ thống hạ tầng chiến lược có thể vừa là trung tâm logistics vừa là cực tăng trưởng của toàn vùng.

Để xác định cực phát triển, nguyên tắc đầu tiên là phải thuận theo ADN lãnh thổ. Mỗi vùng đất đều có cấu trúc nền được hình thành bởi điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa, dân cư, hạ tầng và các dòng chảy kinh tế. Cực phải được hình thành trên nền các lợi thế thật sự của lãnh thổ chứ không thể được tạo ra bằng ý chí chủ quan. Một nơi không có động lực phát triển đủ mạnh thì dù được đầu tư lớn cũng rất khó trở thành cực.

Nguyên tắc thứ hai là cực phải có động lực phát triển rõ ràng. Động lực đó có thể là công nghiệp, logistics, công nghệ cao, tài chính, đổi mới sáng tạo, kinh tế biển, du lịch quốc tế hoặc các ngành có khả năng dẫn dắt nhiều ngành khác cùng phát triển. Đây chính là nguồn gốc tạo ra giá trị gia tăng, việc làm, đầu tư và sức cạnh tranh cho lãnh thổ.

Nguyên tắc thứ ba là cực phải có khả năng thu hút nguồn lực. Một cực thực sự không chỉ tạo ra tăng trưởng tại chỗ mà còn hấp dẫn vốn đầu tư, doanh nghiệp, lao động chất lượng cao, công nghệ và tri thức từ bên ngoài. Năng lực thu hút càng lớn thì khả năng trở thành cực càng cao.

Nguyên tắc thứ tư và cũng là tiêu chí quan trọng nhất là khả năng lan tỏa. Nếu một khu vực chỉ phát triển cho chính nó thì đó có thể là một trung tâm mạnh nhưng chưa phải là cực. Muốn trở thành cực, khu vực đó phải tạo ra ảnh hưởng tới các đô thị khác, các ngành khác và các tiểu vùng khác thông qua các dòng lao động, dòng hàng hóa, dòng vốn, dòng dữ liệu, chuỗi cung ứng và mạng lưới dịch vụ. Chính hiệu ứng lan tỏa mới là yếu tố cốt lõi phân biệt cực với trung tâm.

Nguyên tắc thứ năm là cực phải gắn với mạng lưới không gian phát triển. Cực không tồn tại độc lập mà luôn được kết nối bởi các trục phát triển, hành lang kinh tế, hệ thống giao thông, logistics, hạ tầng số và mạng lưới đô thị. Nếu thiếu các kết nối này thì động lực phát triển sẽ khó lan tỏa ra toàn lãnh thổ.

Về phương pháp, quá trình xác định cực nên bắt đầu bằng việc đọc ADN lãnh thổ để nhận diện các yếu tố nền tảng như biển, núi, sông ngòi, hệ sinh thái, di sản, lịch sử và văn hóa. Trên cơ sở đó cần xác định cấu trúc nền của lãnh thổ bao gồm hệ thống đô thị, hạ tầng chiến lược, không gian kinh tế và không gian sinh thái. Tiếp theo là nhận diện các động lực phát triển chủ yếu như cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, trung tâm tài chính, trung tâm đổi mới sáng tạo hay các tài nguyên đặc biệt khác.

Sau khi xác định động lực phát triển, cần nhận diện các trung tâm chức năng hiện hữu và tương lai, đánh giá năng lực của từng trung tâm thông qua các chỉ tiêu về dân số, quy mô kinh tế, việc làm, đầu tư, hạ tầng và khả năng kết nối. Bước tiếp theo là đánh giá khả năng lan tỏa thông qua các dòng chảy kinh tế và xã hội. Chỉ những trung tâm vừa có động lực mạnh vừa có khả năng lan tỏa lớn mới đủ điều kiện trở thành cực.

Tên gọi của cực cũng cần phản ánh đúng vai trò và bản chất của nó. Thay vì chỉ gọi theo địa danh như “cực Liên Chiểu” hay “cực Hội An”, nên đặt tên theo chức năng chủ đạo như “cực logistics và công nghiệp biển Bắc Đà Nẵng”, “cực di sản văn hóa thế giới phía Đông” hoặc “cực sinh thái chiến lược phía Tây”. Cách đặt tên này giúp thể hiện rõ vai trò của cực trong cấu trúc phát triển lãnh thổ.

Khi đánh giá phạm vi ảnh hưởng của cực, cách tiếp cận hiện đại không chỉ dựa trên khoảng cách địa lý mà chủ yếu dựa trên thời gian tiếp cận. Thông thường có thể xác định vùng lõi trong phạm vi dưới 30 phút, vùng ảnh hưởng trực tiếp từ 30 đến 60 phút và vùng ảnh hưởng mở rộng từ 60 đến 120 phút. Quan trọng hơn khoảng cách là cường độ liên kết giữa cực với các đô thị, trung tâm và tiểu vùng xung quanh.

Trong cấu trúc không gian phát triển, các thành phần có mối quan hệ logic theo trình tự: ADN lãnh thổ, cấu trúc nền, động lực phát triển, trung tâm chức năng, cực phát triển, trục phát triển, hành lang phát triển, chuỗi đô thị, cụm đô thị, tiểu vùng và vùng đô thị. Điều này cho thấy cực không phải là điểm xuất phát mà là kết quả của quá trình nhận diện cấu trúc và động lực phát triển của lãnh thổ.

Vận dụng vào Đà Nẵng mới, có thể xem hai khu vực phía Bắc và phía Nam là hai cực tăng trưởng với các động lực chính là cảng biển, logistics, công nghiệp, công nghệ cao, sân bay và kinh tế biển. Phía Đông với hạt nhân Hội An – Mỹ Sơn phù hợp với vai trò cực chức năng di sản văn hóa thế giới. Phía Tây với hệ sinh thái rừng đầu nguồn, đa dạng sinh học và vai trò bảo vệ nguồn nước phù hợp với vai trò cực chức năng sinh thái chiến lược. Hai cực tăng trưởng tạo động lực kinh tế, trong khi cực di sản và cực sinh thái tạo nền tảng văn hóa và môi trường cho phát triển bền vững. Tất cả được kết nối bởi các trục và hành lang phát triển để hình thành một mạng lưới không gian thống nhất.

Từ góc độ khoa học quy hoạch, điều quan trọng nhất không phải là tranh luận lãnh thổ nên có ba cực hay bốn cực, mà là thống nhất khái niệm, nguyên tắc, phương pháp và quy trình xác định cực. Chỉ khi trả lời được các câu hỏi về ADN lãnh thổ, động lực phát triển, khả năng thu hút nguồn lực, năng lực lan tỏa, phạm vi ảnh hưởng và vai trò trong cấu trúc không gian thì mới có thể xác định chính xác đâu là trung tâm và đâu là cực, từ đó xây dựng được mô hình phát triển có cơ sở khoa học, khả thi và bền vững.
 

Bài viết của ThS. Lê Tùng Lâm - Trưởng ban Đô thị HĐND TP Đà Nẵng, Ủy viên Đoàn Chủ tịch THXDVN. Bàn viết thể hiện quan điểm của tác giả.