Đổi mới mô hình phát triển đô thị, tạo động lực tăng trưởng quốc gia

Đô thị cần trở thành động lực tăng trưởng mới

Ngày 6/11, Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia”.

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, Đại hội XIV của Đảng xác định mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, phấn đấu tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo từ 10%/năm trở lên. Mục tiêu này đòi hỏi phải giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Trong đó, đô thị hóa và phát triển đô thị giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Sau 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam đã có bước phát triển đáng kể về số lượng, quy mô và phạm vi phân bố, từng bước hình thành các trung tâm, cực tăng trưởng. Cả nước hiện có 910 đô thị, gồm 2 đô thị loại đặc biệt, 7 đô thị loại I và 901 đô thị loại II, III.

Kết cấu hạ tầng và chất lượng không gian đô thị từng bước được cải thiện, góp phần nâng cao đời sống người dân, thúc đẩy phát triển nông thôn và thu hẹp khoảng cách giữa các vùng, miền. Công tác quản lý, quản trị đô thị cũng có nhiều chuyển biến tích cực.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa vẫn tồn tại không ít hạn chế. Chất lượng và hiệu quả đô thị hóa chưa tương xứng với tiềm năng; quy hoạch và tổ chức thực hiện quy hoạch còn bất cập; hạ tầng thiếu đồng bộ, năng lực quản trị và khả năng chống chịu của nhiều đô thị còn hạn chế.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tuấn, yêu cầu tăng trưởng cao và bền vững trong giai đoạn tới đòi hỏi đô thị phải thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế. Cùng với đó, việc sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, ứng phó biến đổi khí hậu và chuyển đổi số đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy quy hoạch, quản trị và phát triển đô thị.

Tại diễn đàn, ông Nguyễn Ngọc Tuấn đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận vai trò của hệ thống đô thị trong thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số; đổi mới mô hình phát triển và tổ chức không gian đô thị; nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu; thúc đẩy đô thị xanh, đô thị thông minh và quản trị dựa trên dữ liệu.

Bên cạnh đó, cần quan tâm hoàn thiện thể chế, cơ chế huy động nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và đổi mới phương thức đánh giá chất lượng đô thị hóa cũng như đóng góp của đô thị đối với phát triển quốc gia.

Phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhận định, mô hình phát triển đô thị trên thế giới đang chuyển đổi mạnh mẽ. Đô thị không còn đơn thuần là nơi tập trung dân cư, hoạt động sản xuất, kinh doanh và công trình hạ tầng mà ngày càng trở thành trung tâm khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nơi hình thành các ngành kinh tế và động lực tăng trưởng mới.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, giá trị của đô thị không chỉ được quyết định bởi diện tích, dân số hay số lượng công trình mà quan trọng hơn là chất lượng quy hoạch, hiệu quả quản trị, năng suất sử dụng nguồn lực và khả năng tạo lập môi trường sống, làm việc thuận lợi.

Tại Việt Nam, thực tiễn phát triển của Hà Nội và TP.HCM cho thấy, đổi mới mô hình đô thị không chỉ là thay đổi cấu trúc không gian mà còn phải tổ chức lại các hoạt động kinh tế, khai thác hiệu quả lợi thế, nâng cao năng suất và tạo ra động lực tăng trưởng có sức lan tỏa.

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh, vấn đề đặt ra không chỉ là phát triển thêm bao nhiêu đô thị, mở rộng bao nhiêu không gian hay đầu tư thêm bao nhiêu công trình, mà quan trọng hơn là mỗi đô thị tạo ra giá trị mới như thế nào, đóng góp ra sao vào năng suất, chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh của nền kinh tế và chất lượng sống của người dân.

Trên cơ sở đó, Thứ trưởng đề xuất 5 định hướng lớn gồm: Đổi mới tư duy phát triển đô thị gắn với tái cấu trúc không gian kinh tế và mô hình tăng trưởng; lấy chất lượng sống của người dân làm mục tiêu và thước đo; thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao khả năng chống chịu; đổi mới quản trị phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đổi mới cơ chế huy động và sử dụng nguồn lực.

Ưu tiên đô thị thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển TOD

Chia sẻ về đổi mới mô hình tăng trưởng đô thị trong kỷ nguyên mới, ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị cho biết, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống đô thị Việt Nam đã được tái cấu trúc, sắp xếp lại.

Tỷ lệ đô thị hóa hiện đạt 53,3%, cùng với đó là sự hình thành các cực tăng trưởng mới. Theo ông Trần Quốc Thái, những kết quả này có sự đóng góp của nhiều động lực, trong đó có việc hoàn thiện thể chế, tinh gọn bộ máy chính quyền, đổi mới tư duy và phương pháp lập quy hoạch, ưu tiên đầu tư hạ tầng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Để đổi mới mô hình tăng trưởng đô thị, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị đề xuất 5 nhóm nhiệm vụ, giải pháp: Chuyển mạnh từ chiến lược sang hành động, bảo đảm các định hướng được cụ thể hóa bằng kết quả thực chất; đổi mới và huy động hiệu quả các nguồn lực; phát triển đô thị thông minh, đa tầng, đa trung tâm; tổ chức hệ thống đô thị theo mạng lưới, tăng cường liên kết vùng; xây dựng và phát triển thương hiệu đô thị.

Trong đó, 3 trọng tâm cần ưu tiên thực hiện từ nay đến năm 2030 là phát triển đô thị thông minh, phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu và cải tạo, tái thiết đô thị gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

Ở góc độ hợp tác quốc tế, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass cho rằng, trước áp lực biến đổi khí hậu và yêu cầu tăng trưởng kinh tế, Việt Nam không chỉ cần đẩy nhanh đầu tư hạ tầng mà còn phải lựa chọn đúng lĩnh vực, dự án ưu tiên, bảo đảm hiệu quả và giá trị bền vững lâu dài.

Các quyết định đầu tư cần hướng tới nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai, ngập lụt và nắng nóng cực đoan. Hạ tầng phải bảo đảm an toàn cho cộng đồng, duy trì hoạt động giao thông, kinh doanh và dịch vụ công cộng trong điều kiện thời tiết bất lợi.

Trong khi đó, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, nhấn mạnh vai trò của đô thị đối với mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh việc huy động vốn, các bộ, ngành và địa phương cần nâng cao năng lực lập kế hoạch đầu tư, quản lý toàn bộ chu trình dự án để sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Đáng chú ý, ngày 5/11, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035 tại Quyết định số 2116/QĐ-TTg.

Định hướng đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% thành phố tổ chức xây dựng và thực hiện đề án phát triển đô thị thông minh, xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung, từng bước hình thành nền tảng quản trị hiện đại, thống nhất và liên thông.

Đây cũng là cơ sở thúc đẩy chuyển đổi phương thức quản lý đô thị từ xử lý sự vụ, ứng dụng công nghệ riêng lẻ sang quản trị dựa trên dữ liệu, có khả năng phân tích, dự báo và đo lường hiệu quả bằng kết quả cụ thể, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.