(NXD) -
BIM được áp dụng ngày càng nhiều, nhưng giá trị mà nó tạo ra lại chưa tương xứng. Năng suất không tăng đáng kể, dữ liệu không được tái sử dụng, và đặc biệt, BIM hiếm khi đi xuyên suốt vòng đời công trình.
BIM trong những năm gần đây đã được nhắc đến như một biểu tượng của chuyển đổi số ngành xây dựng tại Việt Nam. Từ chính sách, đào tạo, đến thực tiễn triển khai, BIM dường như đã hiện diện ở khắp nơi. Tuy nhiên, càng đi sâu vào thực tế, một nghịch lý càng trở nên rõ ràng: BIM được áp dụng ngày càng nhiều, nhưng giá trị mà nó tạo ra lại chưa tương xứng. Năng suất không tăng đáng kể, dữ liệu không được tái sử dụng, và đặc biệt, BIM hiếm khi đi xuyên suốt vòng đời công trình.
Nguyên nhân của nghịch lý này không nằm ở công nghệ. Các phần mềm đã đủ mạnh, các tiêu chuẩn quốc tế đã đầy đủ, và các mô hình triển khai trên thế giới đã chứng minh hiệu quả. Vấn đề nằm ở một tầng sâu hơn đó là tư duy về BIM. Khi BIM bị hiểu như một công cụ dựng mô hình 3D, toàn bộ hệ thống phía sau bị thu hẹp lại thành một hoạt động kỹ thuật, thay vì một cấu trúc quản trị dữ liệu. Khi đó, mô hình trở thành mục tiêu, còn dữ liệu chỉ là phần phụ. Và một khi dữ liệu không được đặt ở trung tâm, BIM không thể tạo ra giá trị thực chất.
Sai lầm đầu tiên và cũng là sai lầm nền tảng chính là đồng nhất BIM với hình học. Khi công trình chỉ được “vẽ” dưới dạng 3D, mà không được xây dựng như một hệ thống đối tượng mang dữ liệu, thì mô hình không thể “nói”. Nó không thể trả lời những câu hỏi quan trọng về chi phí, tiến độ, vận hành hay vòng đời tài sản. Khi đó, BIM chỉ là một bản vẽ đẹp hơn, chứ không phải là một hệ thống thông tin. Và khi hệ thống thông tin không tồn tại, mọi kỳ vọng về 4D, 5D, Digital Twin hay AI đều trở nên xa vời.
Từ sai lầm về nhận thức, các sai lầm về dữ liệu bắt đầu xuất hiện. Parameter không được chuẩn hóa, mỗi dự án một cách đặt tên, mỗi bộ môn một cách hiểu. Metadata không được định nghĩa rõ ràng, dữ liệu tồn tại nhưng không có ngữ cảnh. Các mô hình BIM trở thành những “kho chứa thông tin” nhưng không phải là “hệ thống thông tin”. Dữ liệu không thể truy vấn, không thể liên kết, không thể tự động hóa. Khi đó, BIM mất đi nền tảng quan trọng nhất là khả năng biến dữ liệu thành giá trị.
Tuy nhiên, dữ liệu có tồn tại cũng chưa đủ. Một hệ thống dữ liệu chỉ có thể vận hành khi nó có ngôn ngữ chung, và trong BIM, đó chính lag Classification. Không có hệ phân loại, dữ liệu không có “địa chỉ”, không thể tổ chức, không thể tìm kiếm, không thể liên kết. Một mô hình có thể chứa hàng triệu đối tượng, nhưng nếu không có Classification, tất cả chỉ là một “đám đông thông tin” không thể khai thác. Việc thiếu một hệ phân loại thống nhất, đặc biệt ở cấp quốc gia, khiến dữ liệu BIM tại Việt Nam bị phân mảnh, không thể liên thông và không thể trở thành nền tảng cho chuyển đổi số ở quy mô ngành.
Ngay cả khi dữ liệu đã được chuẩn hóa và có ngôn ngữ, một vấn đề khác lại xuất hiện: dữ liệu không có dòng chảy. BIM không chỉ là dữ liệu được tạo ra, mà là dữ liệu được kiểm soát qua các trạng thái, được phê duyệt, được chia sẻ và được truy vết. Khi không có quy trình quản lý thông tin theo chuẩn, dữ liệu bị lưu trữ tùy tiện, không kiểm soát phiên bản, không rõ trách nhiệm. “Sợi chỉ vàng” thông tin bị đứt gãy, và hệ thống mất đi khả năng đảm bảo độ tin cậy. Khi đó, dữ liệu không còn là tài sản, mà chỉ là những file rời rạc.
Sai lầm tiếp theo mang tính chiến lược: dữ liệu không đi hết vòng đời. Phần lớn các dự án BIM hiện nay chỉ dừng lại ở PIM, phục vụ thiết kế và thi công, mà không chuyển hóa thành AIM để phục vụ vận hành. Dữ liệu được tạo ra trong giai đoạn ngắn hạn, nhưng không được sử dụng trong giai đoạn dài hạn, nơi giá trị thực sự nằm ở đó. Khi BIM không gắn với quản lý tài sản, không kết nối với vận hành, thì nó trở thành chi phí, không phải đầu tư. Đây là điểm đứt gãy lớn nhất trong chuỗi giá trị của BIM.
Ở tầng cao hơn, BIM còn đối mặt với một vấn đề mang tính kiến trúc: không thể tích hợp thành hệ thống. BIM tồn tại như một “ốc đảo dữ liệu”, không kết nối với GIS, FM, ERP hay IoT. Không có kiến trúc dữ liệu, không có Data Backbone, không có nền tảng tích hợp. Khi dữ liệu không thể kết nối, hệ thống không thể hình thành, và trí tuệ không thể xuất hiện. Trong bối cảnh AI đang trở thành trung tâm của quản trị hiện đại, dữ liệu BIM không chuẩn hóa và không có cấu trúc sẽ không thể trở thành đầu vào cho các hệ thống thông minh.
Tất cả những sai lầm trên, khi nhìn từ góc độ tổng thể, đều hội tụ ở một tầng cuối cùng: thể chế và tổ chức. Khi không có tiêu chuẩn nội bộ, BIM không thể trưởng thành trong doanh nghiệp. Khi không có vai trò quản lý dữ liệu, không ai chịu trách nhiệm cho hệ thống thông tin. Khi không có định hướng cấp quốc gia, dữ liệu bị phân mảnh và không thể liên thông. BIM khi đó chỉ tồn tại ở cấp dự án, không thể trở thành năng lực của ngành, càng không thể trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia.
Nhìn lại toàn bộ vấn đề, có thể thấy rằng BIM không thất bại ở một điểm cụ thể, mà thất bại theo một chuỗi logic từ nhận thức sai dẫn đến dữ liệu sai, từ dữ liệu sai dẫn đến quy trình sai, từ quy trình sai dẫn đến hệ thống không hình thành, và cuối cùng là thể chế không hỗ trợ. Tất cả bắt nguồn từ một nhầm lẫn mang tính bản chất: nhầm BIM là mô hình, thay vì là hệ thống dữ liệu.
Do đó, giải pháp không nằm ở việc làm nhiều hơn, mà nằm ở việc làm đúng. Điểm khởi đầu không phải là phần mềm hay mô hình, mà là dữ liệu. Dữ liệu phải được thiết kế, chuẩn hóa và cấu trúc ngay từ đầu. Trên nền tảng đó, quy trình quản lý thông tin phải được thiết lập theo chuẩn, đảm bảo dòng chảy dữ liệu được kiểm soát. Tiếp theo, dữ liệu phải được liên kết xuyên suốt vòng đời, từ PIM đến AIM, để tạo ra giá trị dài hạn. Và cuối cùng, toàn bộ hệ thống phải được tích hợp vào một kiến trúc dữ liệu tổng thể, kết nối với các hệ thống khác và hướng tới Digital Twin và AI.
Sự chuyển đổi này không chỉ là chuyển đổi công nghệ, mà là chuyển đổi tư duy: từ “vẽ công trình” sang “quản trị dữ liệu công trình”, từ “làm dự án” sang “quản lý tài sản”, từ “file” sang “dòng chảy dữ liệu”, từ “công cụ” sang “hệ thống”. Đây là một bước nhảy về nhận thức, nhưng cũng là điều kiện tiên quyết để BIM có thể phát huy giá trị thực sự.
Khi được triển khai đúng, BIM không dừng lại ở mô hình hay dữ liệu, mà trở thành một nền tảng cho trí tuệ. Dữ liệu được tích hợp, được phân tích, được sử dụng để hỗ trợ ra quyết định. Từ đó, các hệ thống Digital Twin, AI và đô thị thông minh mới có thể hình thành. Khi đó, BIM không còn là câu chuyện của kỹ thuật, mà trở thành một phần của năng lực quản trị quốc gia.Có thể cô đọng toàn bộ vấn đề trong một nhận định đơn giản: BIM không phải là cách chúng ta vẽ công trình, mà là cách chúng ta tổ chức và khai thác dữ liệu của công trình.