Quy hoạch không gian thành phố với ‘ADN lãnh thổ’

ADN, theo nghĩa gốc trong sinh học, là phân tử mang thông tin di truyền của sự sống. Nó chứa những chỉ dẫn căn bản để một cơ thể được hình thành, phát triển, vận hành và truyền lại đặc điểm cho thế hệ sau. Nhờ ADN, mỗi loài, mỗi cá thể có một cấu trúc riêng, một bản sắc riêng và một khả năng thích nghi nhất định trước môi trường sống. Từ nghĩa sinh học đó, khái niệm ADN ngày nay được mở rộng như một ẩn dụ để chỉ phần cốt lõi, phần nền tảng và phần bền vững nhất của một sự vật. 

Khi nói ADN của một doanh nghiệp, ta nói đến văn hóa, giá trị, cách tổ chức và phương thức vận hành riêng của doanh nghiệp đó. Khi nói ADN của một dân tộc, ta nói đến lịch sử, văn hóa, tập quán, hệ giá trị và bản sắc đã tích tụ qua nhiều thế hệ. Khi nói ADN của một đô thị hay một lãnh thổ, ta không chỉ nói đến vị trí địa lý, mà nói đến toàn bộ cấu trúc sâu đã làm nên hình thái, tính cách và quy luật phát triển của vùng đất ấy.

Trong quy hoạch không gian, ADN của lãnh thổ có thể hiểu là “mã cấu trúc” của vùng đất. Đó là tập hợp các yếu tố nền tảng như địa hình, địa mạo, sông ngòi, biển, núi, khí hậu, hệ sinh thái, mạng lưới định cư, tuyến giao thương, di sản văn hóa, cấu trúc kinh tế và phương thức con người đã thích nghi với tự nhiên qua thời gian. Những yếu tố này không phải lúc nào cũng nhìn thấy ngay trên bản đồ hành chính, nhưng chúng âm thầm chi phối cách lãnh thổ vận động, nơi nào có thể phát triển mạnh, nơi nào cần bảo tồn, nơi nào nên hạn chế xây dựng, nơi nào có thể trở thành trung tâm, cực tăng trưởng hay hành lang liên kết. Vì vậy, đọc ADN không gian của lãnh thổ là bước đi đầu tiên một tư duy quy hoạch nghiêm túc. 

Trước khi vẽ ra mô hình mong muốn, trước khi quyết định bao nhiêu cực phát triển, bao nhiêu trung tâm, bao nhiêu hành lang, cần phải hiểu vùng đất ấy vốn được cấu tạo như thế nào. Núi nằm ở đâu, sông chảy theo hướng nào, vùng trũng giữ nước ra sao, biển mở ra những cơ hội nào, hệ sinh thái nào cần được bảo vệ, các làng xóm và đô thị cũ hình thành theo quy luật gì, các tuyến giao thương lịch sử đã tạo nên những dòng chảy kinh tế – văn hóa nào. Nếu không đọc đúng các lớp cấu trúc ấy, quy hoạch rất dễ trở thành sự áp đặt chủ quan lên lãnh thổ.

Một quy hoạch không tôn trọng ADN không gian có thể đẹp trên bản vẽ nhưng khó sống trong thực tế. Nó có thể đặt đô thị vào nơi dễ ngập, mở rộng xây dựng vào vùng sinh thái nhạy cảm, bố trí cực tăng trưởng ở nơi không có đủ điều kiện tích tụ dân cư và kinh tế, hoặc cắt đứt những mạch liên kết tự nhiên – văn hóa vốn đã tồn tại lâu dài. 

Ngược lại, khi quy hoạch dựa trên ADN của vùng đất, mô hình phát triển sẽ có sức bền hơn, chi phí đầu tư thấp hơn, khả năng thích ứng tốt hơn và bản sắc rõ hơn. ADN không gian không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ, cũng không phải là phủ nhận phát triển hiện đại. Nó là cơ sở để phát triển đúng chỗ, đúng mức và đúng quy luật. Những vùng có năng lực tích tụ kinh tế, dân cư, hạ tầng và đổi mới sáng tạo có thể trở thành cực tăng trưởng. Những vùng có giá trị di sản, cảnh quan, sinh thái hoặc văn hóa đặc biệt có thể trở thành cực chức năng. Những không gian rừng đầu nguồn, hành lang sông, vùng trũng, ven biển nhạy cảm cần được xem là cấu trúc bảo vệ chứ không phải quỹ đất chờ đô thị hóa. Những tuyến giao thông mới nên được tổ chức trên cơ sở nối tiếp các dòng chảy tự nhiên, kinh tế và xã hội đã có, thay vì chỉ tạo ra các đường thẳng cơ học trên bản đồ.

Đối với một lãnh thổ như Đà Nẵng mới, cách tiếp cận ADN không gian càng quan trọng. Vùng đất này không chỉ có biển, đô thị trung tâm, cảng biển, sân bay và du lịch, mà còn có Hải Vân, Bà Nà, Trường Sơn, hệ thống Vu Gia – Thu Bồn, Cổ Cò, Hội An, Mỹ Sơn, các làng nghề, vùng rừng đầu nguồn, đồng bằng ven sông và các chuỗi đô thị – nông thôn hình thành qua lịch sử. Nếu chỉ nhìn Đà Nẵng mới như một đơn vị hành chính mở rộng, ta sẽ dễ quy hoạch theo ranh giới quản lý. Nhưng nếu nhìn bằng ADN không gian, ta sẽ thấy đây là một vùng đô thị biển – sông – núi – di sản – sinh thái tích hợp, có cấu trúc phức hợp hơn nhiều. 

Từ việc đọc đúng ADN đó, mô hình phát triển của Đà Nẵng mới không nên chỉ là sự cộng gộp cơ học giữa các khu vực, mà phải là sự tổ chức lại các lớp không gian theo chức năng và vai trò. Phía Bắc có thể là cực tăng trưởng gắn với đô thị trung tâm, cảng Liên Chiểu, công nghiệp, logistics, đổi mới sáng tạo và dịch vụ chất lượng cao. Phía Nam có thể là cực tăng trưởng mới gắn với Tam Kỳ, Núi Thành, Chu Lai, công nghiệp, cảng biển, sân bay và logistics vùng. Phía Đông có thể là cực chức năng di sản – văn hóa – du lịch gắn với Hội An, Duy Xuyên, Thăng Bình, Cổ Cò và các không gian di sản ven biển. Phía Tây có thể là cực sinh thái chiến lược gắn với rừng đầu nguồn, Trường Sơn, Tây Giang, Trà My, đa dạng sinh học, an ninh nguồn nước và thích ứng khí hậu.

Như vậy, ADN không gian giúp phân biệt rõ đâu là cực tăng trưởng, đâu là cực chức năng, đâu là vùng bảo vệ, đâu là hành lang liên kết và đâu là không gian dự trữ dài hạn. Nó giúp tránh tình trạng gọi mọi nơi là cực tăng trưởng, vì không phải nơi nào cũng có khả năng tạo GDP, hút dân cư, hình thành đô thị lớn và lan tỏa kinh tế mạnh. Có nơi không mạnh về tăng trưởng kinh tế trực tiếp nhưng lại giữ vai trò sống còn về sinh thái, nguồn nước, văn hóa, an ninh môi trường và bản sắc vùng. Những nơi đó không nên bị xem là “vùng chậm phát triển”, mà phải được nhận diện đúng như những cấu phần chiến lược của cấu trúc lãnh thổ.

Có thể nói, ADN trong sinh học là mã di truyền của cơ thể sống, còn ADN không gian là mã cấu trúc của một lãnh thổ. Một cơ thể không thể phát triển khỏe mạnh nếu đi ngược lại mã di truyền và quy luật sinh học của nó. Một lãnh thổ cũng không thể phát triển bền vững nếu quy hoạch đi ngược lại cấu trúc tự nhiên, văn hóa và kinh tế đã hình thành qua thời gian. Vì vậy, quy hoạch tốt không bắt đầu từ việc vẽ ra một hình ảnh mong muốn, mà bắt đầu từ việc đọc đúng vùng đất, hiểu đúng cấu trúc sâu của nó, rồi tổ chức phát triển trên nền tảng ấy. Đọc đúng ADN không gian chính là bước đầu tiên để quy hoạch không chỉ đúng về kỹ thuật, mà còn đúng về tự nhiên, văn hóa, lịch sử và tương lai.