Sửa đổi Luật Kiến trúc: Lo ngại phân cấp quản lý về UBND xã

Sau hơn 5 năm thi hành, Luật Kiến trúc năm 2019 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác quản lý và phát triển kiến trúc. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy nhiều quy định chưa theo kịp yêu cầu mới như kiến trúc xanh, kiến trúc ngầm, kiến trúc thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu và chuyển đổi số; đồng thời còn tồn tại vướng mắc về quản lý công trình kiến trúc có giá trị và quy chế quản lý kiến trúc.

Để khắc phục những bất cập này, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc đề xuất sửa đổi 14 điều, tập trung đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính và hoàn thiện cơ chế quản lý kiến trúc.

Dự thảo bổ sung quy định làm rõ bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, gắn phát triển kiến trúc với bảo tồn di sản và đặc trưng vùng miền; đồng thời hoàn thiện các quy định về quy chế quản lý kiến trúc và thi tuyển phương án kiến trúc. Đáng chú ý, dự thảo bỏ quy định UBND cấp tỉnh phải trình HĐND cùng cấp thông qua quy chế quản lý kiến trúc trước khi ban hành, bỏ yêu cầu lấy ý kiến thống nhất của Bộ Xây dựng đối với một số đô thị, đồng thời bãi bỏ quy định về sát hạch hành nghề và Hội đồng xét cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc.

Cân nhắc việc phân cấp cho UBND cấp xã ban hành Quy chế quản lý kiến trúc

Thẩm tra dự thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đánh giá dự thảo cơ bản bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, song đề nghị tiếp tục rà soát để thống nhất với Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Di sản văn hóa và Luật Xây dựng; đồng thời bổ sung đánh giá tác động các cam kết quốc tế đối với dịch vụ tư vấn kiến trúc.

Ủy ban cũng đề nghị cân nhắc việc giao UBND cấp xã ban hành Quy chế quản lý kiến trúc do còn nhiều khó khăn về nhân lực và nguồn lực, đồng thời nghiên cứu phương án cấp xã lập quy chế nhưng có cơ quan chuyên môn cấp trên thẩm định hoặc UBND cấp tỉnh ban hành khung quy chế mẫu để bảo đảm tính thống nhất.

Tại Phiên thảo luận Tổ 4 chiều ngày 6/8, đại biểu Võ Thanh Tùng - Đoàn ĐBQH thành phố Huế nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Kiến trúc lần này không chỉ là một cuộc điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần mà mang tầm vóc một nhiệm vụ chính trị trọng yếu: thiết lập nền tảng pháp lý tương thích với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp và tháo gỡ những “điểm nghẽn” đang kìm hãm kinh tế đô thị.

Trình bày ý kiến về dự thảo Luật, đại biểu Võ Thanh Tùng đánh giá cao việc Cơ quan soạn thảo và Cơ quan thẩm tra đã tiếp thu, chỉnh lý nhiều nội dung quan trọng, đặc biệt tại Điều 14 và Điều 38. So với các dự thảo trước đây, quy định về phân cấp quản lý kiến trúc đã được điều chỉnh theo hướng chặt chẽ hơn, không phân cấp mặc định cho cấp xã mà chỉ cho phép UBND cấp xã được giao thẩm quyền khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ và năng lực chuyên môn.

Theo đại biểu, đây là bước điều chỉnh phù hợp với thực tiễn triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi khi Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, cần quy định rõ trong Luật hoặc Nghị định hướng dẫn các tiêu chí định lượng để xác định UBND cấp xã đủ điều kiện thực hiện nhiệm vụ. Nếu thiếu các tiêu chí cụ thể, địa phương sẽ gặp khó khăn trong quá trình triển khai hoặc dẫn đến việc phân cấp thiếu thống nhất.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung quy định giao UBND cấp tỉnh có trách nhiệm hỗ trợ chuyên môn và bố trí kinh phí từ nguồn ngân sách thường xuyên hoặc đầu tư công cấp tỉnh để tổ chức lập quy chế quản lý kiến trúc trước khi giao cấp xã ban hành.
Để bảo đảm sự thống nhất về không gian kiến trúc, cảnh quan giữa các địa phương, đại biểu Võ Thanh Tùng kiến nghị bổ sung cơ chế hậu kiểm, theo đó quy chế quản lý kiến trúc do UBND cấp xã xây dựng phải được Sở Xây dựng thẩm định và có văn bản thống nhất trước khi ban hành.

Bảo vệ quyền tác giả, thúc đẩy chuyển đổi số

Đóng góp ý kiến về dự thảo Luật Kiến trúc (sửa đổi), đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đề nghị bổ sung các quy định cụ thể nhằm tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với phương án kiến trúc trong hoạt động thi tuyển, tuyển chọn.

Theo đại biểu, dự thảo Luật đã quy định kiến trúc sư được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo pháp luật hiện hành, song mới dừng ở nguyên tắc chung. Trong khi đó, thực tế nhiều năm qua vẫn xảy ra tình trạng sao chép, sử dụng hoặc chỉnh sửa ý tưởng từ các phương án dự thi không đạt giải, gây khó khăn cho công tác bảo vệ quyền tác giả.

Đại biểu kiến nghị bổ sung vào Điều 17 và Điều 32 quy định trách nhiệm của chủ đầu tư và Hội đồng thi tuyển trong việc bảo mật, bảo vệ tuyệt đối bản quyền đối với các phương án không trúng tuyển. Việc sử dụng một phần hoặc toàn bộ ý tưởng, giải pháp kiến trúc của tác giả khác phải có sự đồng ý bằng văn bản và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ chi trả tác quyền theo quy định.

Liên quan đến xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong thiết kế kiến trúc, đại biểu Đoàn Hùng Vũ cho rằng AI đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới về quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ. Vì vậy, dự thảo Luật cần nghiên cứu bổ sung các tiêu chí đánh giá mức độ sáng tạo của con người cũng như quy định rõ trách nhiệm pháp lý của kiến trúc sư khi đăng ký bảo hộ các tác phẩm có sử dụng AI hỗ trợ.

Trong khi đó, đại biểu Vũ Ngọc Lâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh) đánh giá dự thảo Luật đã cơ bản tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực tiễn. Đại biểu đặc biệt đồng tình với quy định cho phép tích hợp quy chế quản lý kiến trúc vào quy hoạch chung cấp xã, coi đây là bước tiến quan trọng giúp nâng cao hiệu quả quản lý.

Đại biểu cũng ủng hộ quy định bắt buộc áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM), cho rằng nội dung này bảo đảm tính thống nhất với Luật Xây dựng và các quy định hiện hành. Theo đại biểu, BIM không chỉ là công cụ thiết kế mà còn là hệ thống quản lý dữ liệu xuyên suốt vòng đời dự án, góp phần nâng cao hiệu quả vận hành, bảo trì và cải tạo công trình, khắc phục tình trạng thiếu dữ liệu đối với các công trình hiện hữu.