Thẩm tra dự án Luật Phát triển đô thị: Phân quyền phải đi đôi với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình

Trình bày Tờ trình, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, Chính phủ đã tiếp thu, giải trình, chỉnh lý và hoàn thiện dự thảo Luật để trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú, việc ban hành Luật Phát triển đô thị nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và mang tính đột phá cho phát triển đô thị, đặc biệt là TP Hồ Chí Minh, các đô thị loại đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt. Dự luật được kỳ vọng tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, nguồn lực và tổ chức thực hiện, thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững trên cơ sở tăng cường phân quyền, phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình.

Dự thảo Luật được xây dựng theo tinh thần pháp luật kiến tạo phát triển, chỉ quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc, thuộc thẩm quyền của Quốc hội, đồng thời trao không gian chủ động cho địa phương trong quá trình tổ chức thực hiện. Việc phân quyền được thiết kế đồng bộ với cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình nhằm bảo đảm kiểm soát quyền lực.

Dự thảo Luật gồm 5 chương, 66 điều, tập trung vào hai nhóm chính sách lớn là phân quyền và cơ chế đặc thù cho đô thị đặc biệt; xây dựng hệ thống cơ chế, chính sách phát triển khu kinh tế đặc biệt. Bên cạnh đó, dự luật cũng bổ sung các chính sách thúc đẩy phát triển các thành phố chiến lược được công nhận là đô thị đặc biệt.

Đáng chú ý, dự thảo mở rộng thẩm quyền cho các đô thị đặc biệt trong xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật để hướng dẫn thi hành, xử lý những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý phát triển các lĩnh vực động lực như trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, kinh tế biển, hạ tầng năng lượng, giáo dục, y tế, du lịch, thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đối với khu kinh tế đặc biệt, dự thảo hoàn thiện cơ chế về quy hoạch, đầu tư xây dựng, phát triển hạ tầng, huy động nguồn lực và phát triển kinh tế biển; đồng thời quy định các cơ chế kiểm soát quyền lực, khuyến khích cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm nhưng vẫn bảo đảm xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Thẩm tra dự án Luật, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đánh giá việc ban hành Luật là cần thiết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về đổi mới mô hình quản trị quốc gia, chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị đô thị hiện đại và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.

Theo cơ quan thẩm tra, Luật sẽ góp phần hình thành khuôn khổ pháp lý thống nhất, hạn chế tình trạng từng địa phương phải xin cơ chế đặc thù thông qua các nghị quyết riêng của Quốc hội.

Tuy nhiên, do phạm vi điều chỉnh của dự thảo rất rộng, chứa nhiều cơ chế, chính sách mới và chưa được thực tiễn kiểm nghiệm, Thường trực Ủy ban đề nghị chưa mở rộng thêm phạm vi, đối tượng áp dụng ở thời điểm hiện nay. Những vấn đề mang tính phổ biến cần được xử lý trong các luật chuyên ngành để áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước, thay vì đưa vào Luật Phát triển đô thị.

Đối với quy định về áp dụng pháp luật, cơ quan thẩm tra lưu ý hiện nay nhiều luật, nghị quyết cùng quy định cơ chế ưu tiên hoặc cho phép lựa chọn chính sách thuận lợi hơn nhưng khác nhau về chủ thể quyết định, dễ dẫn đến lúng túng trong quá trình thực hiện. Vì vậy, Chính phủ cần nghiên cứu nguyên tắc áp dụng thống nhất khi có nhiều quy định cùng điều chỉnh một vấn đề.

Thường trực Ủy ban cơ bản thống nhất với chủ trương Quốc hội phân quyền trực tiếp, mạnh và ổn định cho TP Hồ Chí Minh, các đô thị loại đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt; giao Chính phủ quyết định việc áp dụng đối với các đối tượng còn lại. Tuy nhiên, từng nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền phải xác định rõ nội dung, phạm vi, chủ thể thực hiện, cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình.

Các ý kiến cũng lưu ý khối lượng văn bản quy định chi tiết thuộc thẩm quyền của HĐND và UBND cấp thành phố sẽ rất lớn. Do đó, cần đánh giá đầy đủ năng lực tổ chức thực hiện, nguồn lực và lộ trình triển khai phù hợp. Đồng thời, dự thảo cần bổ sung cơ chế thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị đô thị, quản lý đất đai, đầu tư, cung cấp dịch vụ công và xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung; đánh giá đầy đủ tác động đối với bình đẳng giới, chính sách dân tộc và các nhóm yếu thế.

Đối với cơ chế thí điểm cho các địa phương, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định rõ nguyên tắc, giới hạn và tiêu chí áp dụng nhằm bảo đảm tính minh bạch.

Về quy hoạch, Thường trực Ủy ban tán thành định hướng mỗi thành phố chỉ có một quy hoạch thống nhất, song cho rằng đây là vấn đề mang tính tổng thể nên cần được xử lý đồng bộ trong Luật Quy hoạch và Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn.

Đối với khu kinh tế đặc biệt, cơ quan thẩm tra đồng tình với mô hình xã, phường, đặc khu đáp ứng các tiêu chí và do Chính phủ công nhận, nhưng đề nghị xây dựng hệ thống chính sách riêng phù hợp với lợi thế cạnh tranh và đặc thù của từng khu vực, thay vì áp dụng máy móc các cơ chế của đô thị đặc biệt.

Bên cạnh đó, Thường trực Ủy ban đề nghị thận trọng khi giao thêm thẩm quyền cho chính quyền cấp xã tại khu kinh tế đặc biệt đối với các lĩnh vực liên quan đến tài chính, ngân sách, đất đai; đồng thời cân nhắc kỹ các quy định về bảo đảm an ninh, trật tự và nâng tỷ lệ sở hữu nhà ở của cá nhân nước ngoài nhằm bảo đảm yêu cầu quốc phòng, an ninh và đối ngoại.